‘Om te begrijpen waar we nu staan, waar we willen zijn en hoe we daar kunnen komen’ heeft kenniscentrum STOWA een actieplan en visie Waterweren & Cultuurhistorie opgesteld. In het plan, dat de stichting maandag op haar website publiceerde, wordt aanbeveling gedaan cultuurhistorie een vanzelfsprekend onderdeel te laten worden van waterveiligheidsopgaven, en de waterveiligheidsgereedschapskist te vullen met ‘zowel gangbare als innovatieve vergeten technieken’.
Inzicht in de ontstaansgeschiedenis van waterkeringen moet volgens het plan een volwaardige plek gaan krijgen in zowel het ontwerp als de communicatie over waterveiligheidsprojecten. Het actieplan is één van de eindresultaten van het programma ‘Toekomstbestendig vanuit verbinding met het verleden’, waarin STOWA samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) kennis heeft opgedaan om cultuurhistorie en erfgoed te integreren in het waterbeheer.
Vergeten technieken
STOWA merkt dat historische kennis over oude bouwtechnieken en -materialen zelden benut wordt in ontwerpen voor dijkversterkingen. Een gemiste kans, volgens het rapport, want inzicht in vroeger ingrepen – zoals dat in het verleden ergens ook al een extra dijkring lag, of op verhogingen werd gewoond – kan inspireren tot ‘innovatieve vergeten technieken en kennis’. Als voorbeeld wordt genoemd het Meegroeidijk-project bij Lauwersoog, waar oude gebruiken en technieken worden toegepast voor dijkversterking en -onderhoud.
Dat dergelijke projecten zeldzaam zijn, kan volgens het rapport verklaard worden door een gebrek aan kennis van historische kaarten en hoe deze te interpreteren, en een gebrek aan kennis van (de voor- en nadelen van) oude technieken. Volgens STOWA liggen oplossingen en hulpmiddelen hiervoor, zoals de ‘Handreiking landschappelijke inpassing en ruimtelijke kwaliteit in waterveiligheidsopgaven’ van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, ten dele al klaar maar worden deze onvoldoende benut. Ook de kennis van erfgoedspecialisten wordt volgens het rapport niet genoeg geraadpleegd bij waterveiligheidsprojecten.
Incidenten voorspellen
Verder signaleert STOWA dat voor het voorspellen van incidenten nauwelijks gebruik gemaakt wordt van historische analyses van zwakke plekken in dijken, zoals ‘kwijtgeraakte sluizen\', terwijl deze inzichten zouden kunnen helpen bij het traceren van de oorzaak.
STOWA merkt wel dat er groeiende erkenning is voor het belang van kennis over het verleden, maar ook dat cultuurhistorisch onderzoek vaak beperkt blijft tot het wettelijk verplicht minimum. Volgens de stichting leidt dit ertoe dat kansen worden gemist om oplossingen te ontwerpen die rekening houden met de opbouw van de bodem en de aanwezigheid van oude bouwwerken in dijken.
Communicatie en participatie
Ook bij het informeren en betrekken van bewoners moet cultuurhistorie een grotere rol gaan spelen, vindt STOWA, omdat een historisch bewustzijn kan helpen de noodzaak voor ingrepen in het hier en nu te begrijpen. Dit, en het beter benutten van de gebiedskennis van bewoners zou tot meer draagvlak, betrokkenheid en snellere besluitvorming moeten leiden.
Actielijst
STOWA raadt aan dat een kerngroep ‘netwerk waterweren en cultuurhistorie’ wordt gevormd, die in samenwerking met de themagroep Erfgoed van de Unie van Waterschappen de doelgroepen gaat informeren over de meerwaarde van cultuurhistorie in het waterbeheer. Hierbij vindt STOWA het vooraleerst belangrijk dat waterveiligheidsexperts en erfgoedspecialisten elkaars taal leren spreken, en dat er daarom ‘een gedeeld begrippenkader’ komt.
Verder wordt aangeraden een lijst te maken van ‘risicoprojecten’ bij waterschappen om te laten zien welke risico’s het niet betrekken van cultuurhistorie heeft, vergezeld van suggesties voor maatregelen om die risico’s om te zetten in kansen. Ter inspiratie raadt het actieplan aan om voorbeelden te verzamelen van waterveiligheidsprojecten waarin cultuurhistorie al een volwaardige plek heeft gekregen.
Verder wordt aanbevolen ambassadeurs ‘waterweren en cultuurhistorie’ te benoemen en een activiteitenkalender op te stellen met bijvoorbeeld netwerkbijeenkomsten voor projectleiders, omgevingsmanagers en bestuurders, en wellicht om het jaar een Waterstaatserfgoeddag te organiseren. Zelf is STOWA voornemens om cultuurhistorie een prominentere rol te laten spelen op de eigen bijeenkomsten over waterveiligheid.
Watertijdreis en Toponiemenatlas
Ook werken STOWA en RCE samen aan een ‘Watertijdreis’, die het zusje moet worden van de Topotijdreis, een digitaal platform waarop via historische kaarten kan worden geraadpleegd hoe Nederland er tot begin 19e eeuw uitzag. In analogie hierop wordt de Watertijdreis gemaakt met behulp van de landsdekkende waterstaatskaarten die Rijkswaterstaat van 1865 tot 1990 maakte, en historische rivierkaarten die teruggaan tot 1829. Op deze kaarten zullen waterstaatkundige gegevens worden opgenomen over bijvoorbeeld waterpeil, polders, molens, gemalen, duikers, stuwen en sluizen.
Verder werken de twee organisaties samen aan een Toponiemenatlas, een overzicht van oude naamgeving voor landschapselementen, zoals ‘horst’ (een verhoging die begroeid is met struikgewas of kreupelhout), ‘broek’ (vochtig laagland) en ‘zijl’ (een sluis). Voor dit project werkt RCE momenteel aan het uitwerken van een pilotgebied rondom Zwolle.
LEES OOK
H2O Actueel: Vloeiweides, oeroude boerentechniek van waterbeheer, op UNESCO-lijst levend erfgoed
