Geopolitiek conflict, klimaatverandering of recessie: ‘Waterschappen moeten zich op alle scenario’s voorbereiden’

In opdracht van A&O Fonds Waterschappen heeft TNO onderzocht hoe het werk van de waterschappen de komende 10 jaar zal veranderen als gevolg van geopolitieke spanningen, klimaatverandering, digitalisering en schaarste op de arbeidsmarkt. Welke kant de geopolitieke en economische kwartjes op zullen vallen is onzeker; zeker is dat waterschappen zich moeten voorbereiden op een breed palet aan mogelijke toekomsten.

De sector waterschappen zorgt met 21 waterschappen, 14 gelieerde organisaties en ruim 16.000 werknemers (anno 2024) voor het waterbeheer in Nederland. De waterschappen ervaren krapte op de arbeidsmarkt, van technisch en ICT-personeel in het bijzonder. Verwacht wordt dat dit nog voor lange termijn zo zal blijven. Ook zal over 15 jaar de helft van het huidig personeelsbestand van de waterschappen met pensioen zijn.

Ondertussen staan waterschappen voor grote opgaven als klimaatadaptatie, de energietransitie, waterkwaliteitsdoelstellingen en de omgang met nieuwe technologie als kunstmatige intelligentie (AI). Ook moeten ze steeds vaker opereren in complexe netwerken met de rijksoverheid, provincies, gemeenten en marktpartijen, en gehoor geven aan weerstand vanuit de samenleving. Burgers maken vaker bezwaar, stellen vaker gerechtelijke procedures in en eisen meer transparantie en verantwoording over de besteding van belastinggelden.

Hoe het waterschapswerk zich als gevolg van deze en andere maatschappelijke ontwikkelingen de komende 10 jaar zou kunnen ontvouwen, heeft TNO onderzocht aan de hand van vier scenario’s die door experts uit de sector plausibel worden geacht. Hierbij is gekozen voor ‘meer extreme scenario’s en niet voor één meest waarschijnlijke toekomst’.

Scenario geopolitieke spanningen
Eén van de onderzochte scenario’s is die waar Nederland in een geopolitiek conflict belandt als gevolg van afhankelijkheid van andere landen. Volgens de KOF Globalisatie Index behoort Nederland tot de meest geglobaliseerde landen ter wereld, waarbij onder globalisatie verstaan wordt ‘de integratie van economieën, resulterend in een toegenomen handel in goederen en diensten, en uitwisseling van kennis en arbeidsmigratie’. Internationale conflicten kunnen hierdoor grote invloed hebben op onze energieprijzen en de beschikbaarheid en kosten van grondstoffen.

Volgens de AIVD en MIVD is er sprake van een toename van (cyber)dreigingen zoals spionage, sabotage en manipulatie. Door de oorlog in Oekraïne is er bovendien verhoogde militaire dreiging en is het ‘reëel dat Nederland betrokken raakt bij een grootschalig gewapend conflict’. ‘Gegeven de huidige geopolitieke ontwikkelingen die ook gedurende dit project een versnelling hebben doorgemaakt, lijkt dit een heel plausibel scenario waar waterschappen op voorbereid moeten zijn’, aldus het onderzoeksrapport.

Het is niet de vraag of je gehackt wordt, maar wanneer

Vitale infrastructuur vormt een steeds aantrekkelijker doelwit voor statelijke actoren. Waterschappen moeten zich daarom met crisisprotocollen en noodvoorzieningen klaarmaken voor cyberaanvallen op bijvoorbeeld sluizen en gemalen. ‘Het is niet de vraag of je gehackt wordt, maar wanneer’, waarschuwen de onderzoekers. Ook moeten waterschappen zich ervan bewust zijn dat ten tijde van oorlog mensen daartoe beschikbaar moeten worden gesteld, waardoor de arbeidsmarkt nog krapper wordt.

In het scenario dat de EU haar afhankelijkheid van China en de VS afbouwt en publieke organisaties en vitale sectoren dwingt om bepaalde technologie van EU-aanbieders af te nemen, zullen technologische ontwikkelingen niet meer zo snel als nu gaan en zal soms voor inferieure technologie moeten worden gekozen. Ook zullen investeringen in defensie ten koste gaan van andere beleidsterreinen, want ‘het geld moet toch ergens vandaan komen, en de belastingen verhogen kan maar op beperkte schaal’. Alleen als initiatieven bijdragen aan strategische autonomie zullen ze waarschijnlijk worden gestimuleerd. ‘Denk aan de energietransitie om niet afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen uit andere machtsblokken, of aan circulariteit om schaarse grondstoffen terug te winnen’.

Handhavers zullen moeten worden getraind om indien nodig politietaken over te nemen wanneer de politie op haar beurt defensie moet ondersteunen

In crisistijd moeten knopen snel en daadkrachtig worden doorgehakt, en zal voor participatie en inspraak weinig tijd zijn. Verder zal, om in dit scenario voldoende te kunnen functioneren, de afhankelijkheid van het internet moeten worden afgebouwd en oude kennis worden afgestoft. De situatie zal vragen om extra menskracht voor (fysieke en digitale) bewaking en handmatige bediening van vitale infrastructuur. Handhavers zullen moeten worden getraind om indien nodig politietaken over te nemen wanneer de politie op haar beurt defensie moet ondersteunen. Dit zal ertoe leiden dat anderen de reguliere handhavingstaken moeten overnemen. ‘Haast iedereen is breed inzetbaar en kan andere taken overnemen’, aldus het rapport.

De wisselingen in personele inzetbaarheid zullen betekenen dat HR-adviseurs in dit scenario een meer controlerende en risicogerichte rol krijgen met nadruk op integriteit, screening en inzetbaarheid in crisissituaties. Van het noodgedwongen verschuiven van taken signaleert TNO ook de voordelen: werknemers ontwikkelen zich erdoor en krijgen een beter begrip van andere functies.

De functie van zuiveringstechnici wordt specialistischer, maar ook kwetsbaarder voor uitholling en vervreemding van het proces

Scenario florerende AI
In het scenario van verregaande digitalisering en robotisering van het werk van de waterschappen zullen veel fysieke maar ook kennistaken worden geautomatiseerd. Dit scenario zou leiden tot een toenemende behoefte aan IT\'ers, datawetenschappers, monteurs en innovatiemanagers. Doordat waterschappen niet de enige zullen zijn met toenemende afhankelijkheid van data-infrastructuur, zal het aantrekken en behouden van deze mensen een opgave worden. De functie van zuiveringstechnici zal specialistischer worden, ‘maar ook kwetsbaarder voor uitholling en vervreemding van het proces’. Over de breedte van het waterschap zal het scenario van florerende kunstmatige intelligentie meer werk opleveren op het gebied van ethiek, transparantie en duurzaamheid van datasystemen.

Scenario economische crisis
Maar houd er rekening mee, schrijven de onderzoekers, dat het kwartje ook de andere kant op kan vallen. Als de grote beloften van AI uitblijven en techbedrijven overgewaardeerd raken op de aandelenbeurzen, zullen investeringen moeten worden afgeschreven, kunnen techbedrijven failliet gaan en kan ‘de volgende grote wereldwijde economische crisis van de 21^ste eeuw’ ontstaan. De werkloosheid zal dan toenemen en het vertrouwen van de maatschappij in technologie en overheden ‘een grote klap krijgen’.

Een economische crisis kan leiden tot het uitstellen of stopzetten van plannen voor verduurzaming, vernieuwing van waterkeringen, innovatie van peilbeheer en toevoeging van een vierde zuiveringstrap aan rioolwaterzuiveringen. Het zou nopen tot versobering, waarbij het beschikbare geld naar vitale veiligheidstaken zal gaan. Vervanging van uitstromend personeel en het verlengen van tijdelijke contracten zal moeilijker worden, met name voor functies op het gebied van HR, juridische zaken, administratie en beleidsontwikkeling. De onderlinge concurrentie zal toenemen, en het zou ‘voor veel mensen een minder interessante tijd’ worden doordat er weinig innovatieve projecten en weinig perspectief op doorgroei zullen zijn.

De waterschappen zijn relatief ongevoelig voor conjunctuur en financieel relatief stabiel door onder andere het eigen belastingstelsel. Wel betwijfelen de onderzoekers of het in economisch minder goede tijden haalbaar is de permanent stijgende lijn in belastingheffing van de afgelopen 15 jaar voort te zetten. Ook wordt voorzien dat een economische crisis weer de discussie kan oprakelen of waterschappen niet moeten worden samengevoegd met provincies.

Scenario natuur centraal
Klimaatverandering betekent voor de waterschappen momenteel al ‘dat ze steeds vaker in crisismodus zitten, dat de crisissen langer duren en ook steeds vaker samenlopen’. In het onderzoek is een scenario beschouwd waarin de besturen van waterschappen duurzaamheid centraal stellen en de macht van boeren is afgenomen. In dit scenario mag het waterpeil meer fluctueren en vaak wat hoger zijn. Dat leidt tot ondergelopen kelders en minder opbrengst van boerenakkers. Omgevingsmanagers, communicatieadviseurs en ‘de buitendiensten’ zullen dan hun handen vol hebben aan het uitleggen van (ingrijpende) beslissingen aan gedupeerden.

Ook zullen peilbeheerders meer gedetailleerd peilbeheer moeten organiseren zodat specifieke gebieden kunnen worden toegekend aan natuur, wonen of landbouw. In dit scenario zal meer behoefte zijn aan ecologen, biologen, hydrologen, innovatiemanagers, omgevingsmanagers, beleidsmakers, zuiveringstechnici, scheikundigen, communicatieadviseurs, juristen en handhavers. Dit scenario waarin de natuur een centrale plek krijgt zou het waterschapswerk aantrekkelijker maken voor jongeren, voor wie duurzaamheid vaak een belangrijk thema is.

Het grootste deel van wat volwassenen leren, leren ze informeel

Sparen in goede tijden
Voor het human capital van de waterschappen klinkt in het rapport een duidelijke boodschap: sparen in goede tijden. Om bestand te zijn voor wat komen gaat, zullen waterschappers moeten werken aan verbondenheid, loyaliteit, motivatie en stressbestendigheid. Oude kennis moet afgestoft en nieuwe kennis vergaard, niet alleen met trainingen en opleidingen maar ook met werkend leren, want ‘het grootste deel van wat volwassenen leren, leren ze informeel’. De onderzoekers merken op dat de continue ontwikkeling van personeel niet de goede kant op gaat, ‘en dan zitten we nog niet eens in een crisisscenario’ waarin de mogelijkheden voor leren en ontwikkelen afnemen.

Verder wordt aangeraden te onderzoeken of bevoegdheden en verantwoordelijkheden zo laag mogelijk in de organisatie belegd kunnen worden. Dit kan snelle besluitvorming, wendbaarheid, eigenaarschap en bevlogenheid ten goede komen. Voor diezelfde wendbaarheid en snelle besluitvorming wordt ook geadviseerd de regeldruk en toenemende omvang, complexiteit en verstrengeling van wet- en regelgeving te beperken.