In aanloop naar de waterschapsverkiezingen van maart 2027 bieden veertien waterschappen dit jaar de cursus ‘Actief voor het waterschap’ aan, voor iedereen die interesse in het waterschapswerk heeft en overweegt om zich kandidaat te stellen als lid van het algemeen bestuur. We keken een avondje mee bij Waterschap Vallei en Veluwe, dat verrast werd met zoveel animo dat niet alle geïnteresseerden tegelijk in de vergaderzaal passen.
Marijn Ornstein | Foto Evert van de Worp“We hebben geprobeerd een brede groep mensen aan te spreken door de cursus onder andere in lokale media, op onze socials en via huidige bestuursleden onder de aandacht te brengen”, vertelt dijkgraaf Marijn Ornstein. “We zijn heel blij dat dat ertoe geleid heeft dat mensen zich in grote getale hebben opgegeven.” Maar liefst 68 mensen meldden zich aan; een ruime verdubbeling ten opzichte van de 32 deelnemers in 2023, toen het waterschap de cursus voor het eerst aanbood. “En omdat het zonde zou zijn om al dat enthousiasme niet te benutten, hebben we besloten een extra cursus in te lassen zodat iedereen kan deelnemen.”
Na de vorige editie werden uiteindelijk 7 deelnemers daadwerkelijk politiek actief voor Vallei en Veluwe, als algemeen bestuurslid of commissielid. Ook had een aantal deelnemers interesse om voor het waterschap te komen werken. “Een mooie opbrengst”, aldus Ornstein. “We hopen natuurlijk dat ook deze keer weer veel mensen zich verkiesbaar zullen stellen. Maar een belangrijk nevendoel van de cursus is dat het tot een nieuwe groep ‘ambassadeurs’ kan leiden, wat we belangrijk vinden omdat het waterschapswerk betrekkelijk onbekend is. De kennis die mensen hier opdoen, kunnen ze weer doorvertellen aan vrienden en familie, waardoor het waterschap wat meer gaat leven in de samenleving.”
Omdat politieke partijen de vorige keer al bezig bleken met het samenstellen van kieslijsten terwijl Vallei en Veluwe nog bezig was met het geven van de cursus, is de cursusreeks ditmaal naar voren gehaald. “Op die manier hopen we mensen die hun politieke voorkeuren nog aan het verkennen zijn wat meer rust in dat proces te geven. De partijen speuren namelijk naar talenten om op hun kieslijst te zetten, maar wij moedigen graag ook het omgekeerde aan: dat talenten zelf een partij uitzoeken die goed bij hen past.”
ProDemos
De cursus is, in samenwerking met de Unie van Waterschappen en de waterschappen Rivierenland en Hollandse Delta, ontwikkeld door ProDemos, ‘Huis voor democratie en rechtsstaat’. Als voorlichtingscentrum heeft ProDemos van overheidswege opdracht gekregen de spelregels van de democratie en rechtsstaat uit te leggen aan de samenleving. Zeker in het geval van waterschappen kan dat geen kwaad, aangezien het waterschap “toch nog wel één van de mystery guests van het openbaar bestuur is”, aldus docent Reinier Mulder van ProDemos, die de cursus bij onder meer Vallei en Veluwe verzorgt. Op zijn vraag voor wie de cursus een eerste kennismaking met het waterschap is, gaat dan ook inderdaad het merendeel van de handen de lucht in.
In vijf avonden zal Mulder, die op een ruime politieke ervaring als gemeenteraads- en statenlid kan bogen, hen de komende weken meenemen in de democratische basisbeginselen in de context van een waterschap. Over wat je wel en niet moet doen om verkozen te worden (“bescheiden en onzichtbaar zijn is bijvoorbeeld typisch iets wat u niet moet doen”), en hoe het eraan toegaat als men daadwerkelijk bestuurslid wordt (“dan stemt u voor óf tegen een voorstel; niet iets genuanceerds daartussenin”). Om gelijk maar met dat laatste te oefenen mogen op de eerste avond de stembordjes de lucht in, tijdens een quiz over zaken als de Kieswet, de structuur van het waterschapsbestuur, en de geschreven en ongeschreven regels die daar gelden.
Derde carrière
Het merendeel van de deelnemers heeft al aardig wat werk- en levenservaring op de teller. Zo is Gert van Oel (63) zich, na 25 jaar bij Defensie en 20 jaar een eigen bedrijf, aan het oriënteren op “een derde carrière”. “Of dat bij het waterschap zal zijn weet ik nog niet”, vertelt hij. “Het zou ook elders in de publieke sector kunnen worden, bijvoorbeeld bij de Provinciale Staten. Maar nu ik in de gelukkige omstandigheid verkeer dat ik niet meer hoef te werken, lijkt het me leuk om een nieuwe uitdaging te zoeken in een functie die niet per se voltijd iets van je vraagt, maar waarin je wel wat kan betekenen. En ik vind het juist leuk dat ik hier nog niks vanaf weet, want dan moet ik aan de bak!”
Precies driemaal zo jong maar al wél een goede bekende van het waterschap is zijn 21-jarige medecursist Silas Spieker, derdejaars student land- en watermanagement aan hogeschool Van Hall Larenstein. Tot voor kort was Silas jeugdbestuurder bij het waterschap. Vanuit die rol, vertelt hij enthousiast, zat hij bijvoorbeeld met het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap om tafel om het waterschapswerk meer aandacht te geven in het onderwijs. Nu deze bestuurstaak erop zit, heeft hij zin in een volgende stap. “Een goede vriendin van mij is politiek actief bij een ander waterschap en vertelt me regelmatig met veel passie over dat werk. Ik ben benieuwd of het misschien ook iets voor mij is.”
No taxation without representation
In de cursus legt ProDemos de basis: met theorie over het openbaar bestuur, en door gezamenlijk te oefenen met bijvoorbeeld debatteren en het analyseren van opgenomen bestuursvergaderingen. Om het waterschap meer inhoudelijk te leren kennen staat onder andere een excursie naar een rioolwaterzuivering op de planning, en zullen de cursisten in gesprek gaan met huidige bestuursleden van Vallei en Veluwe. Ook vult ieder waterschap de cursus zelf aan door medewerkers en bestuurders te laten vertellen over wat het waterschapswerk precies behelst.
Bij de aftrap van de cursus was dat bijvoorbeeld de dijkgraaf zelf, wie de zaal vooraleerst vertelde dat de waterwereld ook voor haar nieuw was toen ze vijf jaar geleden naar haar functie solliciteerde. “En dan gaat er een wereld voor je open”, aldus Ornstein. Daar maakt ze bij de cursus alvast een beginnetje mee door te vertellen over de lange historie (“vergeleken met andere waterschappen zijn wij een jonkie, pas uit 1340”), de primaire taken, en de uitdagingen van de waterschappen, zoals weersextremen, arbeidstekorten en geopolitieke spanningen.
Ook legt ze uit waarom de waterschappen zelf belasting ophalen, dat dat misschien wel de voornaamste reden is waarom een waterschap volksvertegenwoordigers heeft (“no taxation without representation”), en dat de stem van álle volksvertegenwoordigers er in Apeldoorn misschien nog net een tandje meer toe doet dan bij andere waterschappen. “Uniek aan ons waterschap”, vertelt Ornstein namelijk, “is dat het college van dijkgraaf en heemraden – al voor de derde keer – een minderheidscollege is. Oftewel: als je de partijkleuren van de dagelijks bestuurders bij elkaar optelt, kom je niet op de helft. Het aantrekkelijke daaraan is dat de stem van alle algemeen bestuursleden hier van groot belang is: je kunt er als college immers nooit vanuit gaan dat je een meerderheid hebt.”
Bagage meegeven
Hoe behapbaar is de specialistische materie van het waterbeheer eigenlijk voor bestuursleden voor wie die wereld geheel nieuw is? “De rol van het algemeen bestuur is kaderstellend, controlerend en volksvertegenwoordigend”, legt Ornstein uit. “Als algemeen bestuurder heb je dus de taak om op te halen wat er in een gemeenschap leeft, en vanuit een politiek-bestuurlijk perspectief naar onze opgaven te kijken. Stel dat het bijvoorbeeld over rioolwaterzuivering gaat, dan kan het zijn dat je de wettelijke waterkwaliteitsnormen vanuit jouw politieke overtuigingen ziet als maximum, of dat je ze juist als ondergrens ziet en vindt dat we het rioolwater zo schoon mogelijk moeten maken. Kortom, als bestuurder ga je over zaken waar je afhankelijk van je politieke kleur over van mening kan verschillen, maar waar je niet zozeer veel kennis van waterbeheer voor hoeft te hebben.”
Wel wil het waterschap nieuwe bestuursleden enige basiskennis meegeven. “Voor de huidige bestuursleden hebben we dat gedaan door een tweedaagse training aan te bieden, gevolgd door verdiepende ‘specials’ die we over het eerste bestuursjaar hebben uitgespreid. Daarmee worden bestuursleden geen expert in waterbeheer – en dat hoeft ook niet – maar geven we ze genoeg bagage mee om te kunnen meebeslissen over de keuzes die we als waterschap maken.”
