Het gebruik van PFAS-houdende gewasbeschermingsmiddelen vormt een groeiende bedreiging voor Nederlandse drinkwaterbronnen. Jaarlijks komt hierdoor volgens berekeningen van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) ten minste 21.000 kilo trifluorazijnzuur (TFA) vrij. De stof breekt nauwelijks af en is met gangbare zuiveringstechnieken moeilijk uit water te verwijderen. De inspectie pleit daarom voor snelle uitfasering van PFAS-pesticiden.
Dat schrijft de ILT in het rapport Risico’s van TFA voor onze drinkwaterkwaliteit. TFA is een kleine PFAS die onder meer ontstaat bij de afbraak van PFAS-houdende pesticiden. De stof breekt nauwelijks af, spoelt gemakkelijk uit en kan zich daardoor verspreiden naar oppervlaktewater en grondwater. Ook zijn er aanwijzingen dat TFA zich ophoopt in bepaalde gewassen.
De omvang van deze bron is volgens de inspectie aanzienlijk. De afzet van PFAS-pesticiden steeg tussen 2022 en 2024 van 250.000 naar 456.000 kilo. Op basis van een Deense studie gaat de ILT ervan uit dat ten minste 11 procent van de gebruikte PFAS-pesticiden wordt omgezet in TFA. Rekening houdend met de zogenoemde TFA-equivalenten van de verschillende middelen komt de inspectie uit op minimaal 21.000 kilo TFA per jaar.
Daarmee behoren pesticiden volgens de ILT tot de grootste bekende bronnen van TFA in Nederland. Ter vergelijking noemt de inspectie een grove schatting uit 2021 van ongeveer 2.000 kilo verschillende soorten PFAS die jaarlijks door Nederlandse bedrijven en gemeenten via afvalwaterzuiveringen in het water terechtkomt. Via de Rijn wordt vanuit Duitsland jaarlijks naar schatting 60.000 tot 80.000 kilo TFA aangevoerd. Ook de afbraak van koudemiddelen in de lucht is een bron van TFA.
TFA al aangetroffen in grondwater
De zorgen van de ILT richten zich vooral op de gevolgen voor de drinkwatervoorziening. Drinkwater voldoet volgens het rapport aan de huidige wettelijke PFAS-norm. Het RIVM heeft op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten echter een strengere indicatieve drinkwaterrichtwaarde voorgesteld. Drinkwater dat wordt gemaakt van oppervlaktewater bevat in meer dan de helft van de gevallen meer PFAS dan deze advieswaarde. Een aanzienlijk deel daarvan bestaat uit TFA.
Ook in grondwater wordt de stof inmiddels veelvuldig gevonden. Uit het jaarlijkse grondwateronderzoek blijkt volgens de ILT dat TFA van alle PFAS het vaakst wordt aangetroffen. In 73 procent van de metingen in ondiep grondwater is TFA gevonden. Bij 11 procent van de metingen ligt de concentratie boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde.
Dat is volgens de inspectie relevant omdat TFA zich sneller naar diepere grondwaterlagen verplaatst dan andere PFAS. Op basis van onderzoek van KWR stelt de ILT dat, als de situatie niet verandert, binnen twintig jaar ook in diep grondwater concentraties kunnen voorkomen boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde. Juist uit deze diepere lagen wordt grondwater voor de productie van drinkwater gewonnen.
Ook Nederlandse metingen wijzen volgens de inspectie op een relatie met landbouw. In akkerbouw- en boomgaardgebieden in de provincie Utrecht werden in de bovenste grondwaterlagen sterk verhoogde concentraties gevonden. Bij 37 procent van deze metingen lag de concentratie boven de indicatieve drinkwaterrichtwaarde van 2.200 nanogram TFA per liter. Onderzoek in opdracht van Vewin en zeven provincies laat daarnaast een relatie zien tussen TFA-concentraties in enkele diepere grondwaterlagen en teelten waarbij veel PFAS-pesticiden worden gebruikt.
Zuiveren is lastig en kostbaar
Een belangrijk probleem is dat TFA moeilijk uit water te halen is. Drinkwaterbedrijven kunnen de stof volgens de ILT met de gebruikelijke zuiveringstechnieken nauwelijks verwijderen. Nieuwe technieken zijn ingewikkeld, kosten veel geld en gebruiken veel energie. De kosten voor aanvullende drinkwaterzuivering worden in het rapport op miljarden geschat.
Bovendien verdwijnt TFA daarmee niet noodzakelijk uit het milieu. Wanneer de stof bij de drinkwaterproductie wel wordt verwijderd, ontstaat een TFA-houdende afvalstroom die vervolgens weer op het oppervlaktewater kan worden geloosd. Volgens de ILT wordt de stof daardoor feitelijk rondgepompt zonder dat de totale belasting van het milieu afneemt.
Inspecteur-generaal Mattheus Wassenaar waarschuwt dat de kosten daarmee naar de toekomst worden doorgeschoven. “Vanuit het oogpunt van drinkwaterbescherming en gezondheid is de aanpak van lozingen van PFAS en snelle uitfasering van PFAS-pesticiden noodzakelijk.”
Beperkingen in toelatingssysteem
De ILT plaatst ook kanttekeningen bij de manier waarop gewasbeschermingsmiddelen worden toegelaten. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) kondigde eind 2025 aan 46 middelen opnieuw te beoordelen. Uiterlijk 30 april 2028 wil het college daarover besluiten. Deze middelen vertegenwoordigen volgens berekeningen van de ILT 64 procent van het volume aan PFAS-pesticiden dat in Nederland wordt gebruikt. Ongeveer een derde van de gebruikte stoffen valt daarmee buiten deze herbeoordeling.
Volgens de inspectie zit een deel van het probleem in het Europese toetsingskader waarop de beoordelingen zijn gebaseerd. Zo kan het Ctgb bij de beoordeling niet meenemen dat verschillende pesticiden hetzelfde afbraakproduct TFA opleveren en deze belasting zich dus opstapelt. Ook actuele TFA-niveaus in Nederlands drinkwater en recente metingen in ondiep grondwater kunnen niet zonder meer worden meegenomen. De ILT concludeert daarom dat het Ctgb zich weliswaar inspant binnen zijn eigen kader, maar momenteel onvoldoende mogelijkheden heeft om de drinkwaterkwaliteit te beschermen.
De herbeoordelingen duren bovendien jaren. Dat duurt volgens de ILT te lang gezien de snelheid waarmee TFA zich verspreidt. De inspectie wijst daarom ook op andere mogelijkheden om de belasting terug te dringen.
Zorgplicht voor gebruikers
Een daarvan is de specifieke zorgplicht, ook aangeduid als minimalisatieplicht. PFAS, waaronder TFA en PFAS-pesticiden, staan sinds eind 2024 op de lijst van Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). Bedrijven moeten de uitstoot daarvan voorkomen en, wanneer dat niet mogelijk is, zoveel mogelijk beperken. Deze zorgplicht geldt volgens de ILT ook bij de teelt van gewassen.
Het is volgens de inspectie echter onduidelijk hoe gebruikers van PFAS-pesticiden hieraan in de praktijk invulling moeten geven en wanneer zij in overtreding zijn als zij het gebruik niet minimaliseren. Die onduidelijkheid belemmert volgens de ILT een effectieve aanpak. Daarnaast biedt de Omgevingswet volgens het rapport mogelijkheden om het gebruik van PFAS-pesticiden expliciet te verbieden in drinkwaterbeschermingsgebieden.
Sneller ingrijpen
De ILT concludeert dat de risico's van de toenemende blootstelling aan TFA momenteel onvoldoende worden beheerst. De inspectie noemt snelle uitfasering van PFAS-pesticiden daarom voor de hand liggend vanuit het oogpunt van drinkwaterbescherming, gezondheid en de aanpak van PFAS-lozingen.
Daarvoor moet volgens de inspectie eerst voor alle PFAS-pesticiden die in Nederland worden gebruikt duidelijk worden hoeveel TFA zij kunnen vormen. Op basis daarvan kan worden bepaald welke middelen het snelst moeten worden uitgefaseerd. Het Ctgb zou daarnaast kunnen onderzoeken welke mogelijkheden het voorzorgsbeginsel biedt en of gebruiksvoorschriften kunnen voorkomen dat PFAS-pesticiden in drinkwaterbeschermingsgebieden worden toegepast.
Ook wil de ILT dat breder naar het toelatings- en toezichtsysteem wordt gekeken, onder meer naar de manier waarop recente metingen, de opstapeling van stoffen en gevolgen voor de leefomgeving worden meegewogen. De NVWA en waterbeheerders zouden daarnaast meer kunnen meten om beter zicht te krijgen op TFA in oppervlaktewater en gewassen.
Provincies kunnen volgens de inspectie binnen hun bestaande wettelijke mogelijkheden al sturen op de bescherming van drinkwaterbronnen. Tegelijk moet volgens ILT snel duidelijkheid komen over de minimalisatieplicht voor gebruikers in de open teelt. De ILT kondigt aan hierover met betrokken overheden, sectoren en brancheorganisaties in gesprek te gaan.
