Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) handelt nog altijd onrechtmatig door toe te laten dat het drinkwater bij gezinnen met minderjarige kinderen kan worden afgesloten bij betalingsachterstanden. Dat schreef de Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) vandaag in een open brief aan minister Tieman van IenW. De koepelorganisatie voor schuldhulpverlening herinnert de minister hiermee aan het vonnis dat het Gerechtshof van Den Haag velde in een zaak die in 2020 door mensenrechtenorganisaties werd aangespannen tegen de Staat en twee drinkwaterbedrijven.
In haar brief vraagt de NVVK de minister om het afsluitbeleid aan te passen, onder andere door kinderen aan te wijzen als ‘kwetsbare consumenten’. De koepelvereniging rammelt publiekelijk aan de boom omdat alle uitnodigingen die ze het afgelopen jaar aan IenW stuurde om in overleg te treden onbeantwoord bleven. De NVVK vertegenwoordigt schuldhulpverleners en zogeheten vroegsignaleerders, die ‘potentiële hulpvragers’ moeten overtuigen om hulp van lokale overheden te accepteren.
Aanleiding is een rechtszaak die het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) en de internationale kinderrechtenorganisatie Defence for Children in 2020 aanspanden tegen de Staat en drinkwaterbedrijven Dunea en PWN, vanwege het afsluiten van drinkwater bij huishoudens met minderjarige kinderen. ‘Kinderen kunnen er niets aan doen dat hun ouders de rekening niet kunnen betalen’, aldus het NJCM. Volgens de mensenrechtenorganisaties is het in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Kinderrechtenverdrag van de Verenigde Naties om kinderen de toegang tot drinkwater te ontnemen. Nadat de mensenrechtenorganisaties aanvankelijk in het ongelijk werden gesteld, oordeelde het Gerechtshof in Den Haag vorig jaar dat zowel de Staat als Dunea en PWN in gebreke waren.
Toeslagenaffaire
De zaak leidde tot Kamervragen, moties (D66) en een Kamermeerderheid voor een verbod op het afsluiten van drinkwater bij huishoudens met minderjarige kinderen. Ook de Kinderombudsman en VN-rapporteur voor water en hygiëne riepen bij Nieuwsuur op te stoppen met het afsluiten van gezinnen. In de uitzending vertelt een moeder, die door de Toeslagenaffaire in de schulden was geraakt, hoe haar gezin werd afgesloten van drinkwater, tot ze ten einde raad besloot om dan maar te stoppen de huur te betalen zodat ze de drinkwaterrekening kon aflossen. Deze rekening was in een week tijd met zo’n 500 euro vermeerderd doordat er afsluit- en aansluitkosten bijkwamen.
‘Wie een relatief klein bedrag voor drinkwater al niet kan betalen, kampt meestal met veel grotere financiële zorgen en heeft gemeentelijke hulp nodig bij het oplossen daarvan’, schrijft de NVVK in haar brief. Ook maakt het afsluiten van drinkwater bij gezinnen met kinderen de situatie voor hulpverleners volgens de NVVK alleen maar gecompliceerder.
Dalende betalingsmoraal
De ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en IenW stelden in 2023 een onderzoek in naar mogelijke interventies voor de problematiek. Hiertoe werden niet alleen PWN en Dunea, maar alle drinkwaterbedrijven gehoord. Het resulteerde in augustus 2024 in een rapport waarin onder meer de optie van een algeheel verbod op afsluiting bij huishoudens met kinderen wordt overwogen. Volgens het rapport voorzien nagenoeg alle ondervraagde drinkwaterbedrijven ‘dat wanneer bekend wordt dat er bij huishoudens met kinderen per definitie niet meer afgesloten kan worden dit invloed gaat hebben op de betalingsmoraal’. Ook wees het rapport erop dat het aantal wanbetalingen in Frankrijk was verdrievoudigd in het eerste jaar na het introduceren van een afsluitverbod.
Over het risico op een dalende betalingsmoraal toonden voormalig minister Madlener (IenW) en staatssecretaris Nobel (SZW) zich dan ook bezorgd bij de overhandiging van dit rapport aan de Kamer. Maar de minister deed een toezegging: ‘Nu de rechter heeft geoordeeld dat de Staat meer moet doen om te voorkomen dat minderjarige kinderen in een situatie terechtkomen waarin zij niet voldoende toegang hebben tot drinkwater, zal IenW de afsluitregeling hierop aanpassen’. Ook gaf hij aan te willen onderzoeken of er ‘naast kinderen nog andere groepen zijn die beter beschermd moeten worden en op welke wijze dit het beste kan gebeuren in de afsluitregeling’.
Ellen HennekensDe bedoelde Regeling afsluitbeleid voor kleinverbruikers van drinkwater is nog niet aangepast. Voor de NVVK duurt de radiostilte te lang. “Onbestaanbaar dat in een welvarend land als Nederland kinderen nog van water afgesloten kunnen worden”, vindt Ellen Hennekens, senior beleidsadviseur vroegsignalering en afsluitbeleid bij de NVVK. “Iedereen die je het op de man af zou vragen, vindt dat kinderen geen dag zonder drinkwater horen te zitten.”
Kinderschoentjes in de gang
Drinkwaterbedrijven zetten afsluiting in als laatste redmiddel, wanneer rekeningen na meerdere aanmaningen niet worden betaald en pogingen tot een betalingsregeling of schuldsaneringstraject zijn mislukt. Voorafgaand aan afsluiting kunnen drinkwaterbedrijven niet met zekerheid vaststellen of er kinderen wonen op een bepaald adres, omdat ze vanwege de Algemene Verordening Gegevensbescherming niet mogen weten wat de samenstelling van een huishouden is. De desbetreffende gemeente kan deze gegevens wel aan het drinkwaterbedrijf verstrekken vanuit de Basisregistratie Personen, maar uitsluitend wanneer de gemeente het drinkwaterbedrijf in een lokale verordening heeft aangemerkt als ‘derde met gewichtig maatschappelijk belang’. “Dit is dus een mogelijkheid en een afweging die bij de gemeente zelf ligt (namelijk om een verordening te maken), er is daarin geen rol voor het Rijk”, concludeerde het onderzoek van IenW en SZW.
In de praktijk komt er van deze gegevensuitwisseling onvoldoende terecht. Bij gebrek aan formele gegevens over de samenstelling van een huishouden, letten monteurs van drinkwaterbedrijven volgens de NVVK daarom op bijvoorbeeld kinderfietsjes in de tuin of kleine schoentjes in de gang. “Zien ze die, dan is afsluiting van de baan en wordt het incassoproces op een andere manier voortgezet. Die aanpak is goed bedoeld, maar biedt uiteraard geen enkele garantie”, aldus Hennekens. De NVVK zou daarom graag zien dat (eenvoudigere) gegevensuitwisseling met drinkwaterbedrijven via de Basisregistratie Personen wettelijk mogelijk wordt gemaakt.
Kwetsbare consumenten
Ook pleit de NVVK ervoor om kinderen in het afsluitbeleid onder te brengen onder de definitie van kwetsbare consument. Daaronder wordt verstaan een ‘kleinverbruiker voor wie de beëindiging van de levering van drinkwater zeer ernstige gezondheidsrisico’s tot gevolg zou hebben voor de kleinverbruiker of huisgenoten van de kleinverbruiker’. Kwetsbare consumenten mogen niet worden afgesloten van drinkwater.
Verder stelt de NVVK dat gemeenten en drinkwaterbedrijven al sinds 2021 de wettelijke taak hebben om betalingsproblemen vroegtijdig te signaleren en proactief hulp aan te bieden. De NVVK betreurt onduidelijkheden rondom dit proces, zoals een recente uitspraak van de rechtbank Midden-Nederland, die oordeelde dat een melding aan de gemeente in het kader van ‘vroegsignalering’ geen voorwaarde zou zijn om drinkwater af te mogen sluiten. “De regelgeving moet dus duidelijker. Zodat gemeenten in álle gevallen herhaalde gelegenheid krijgen om hulp aan te bieden en afsluiting te voorkomen.”
Voor de NVVK is duidelijk bij wie de bal ligt. “Duidelijke wetgeving rondom afsluiting en het incassoproces dat eraan voorafgaat – inclusief tijdige signalen over betalingsachterstanden aan gemeenten – vraagt actie van het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat”.
