De wateroverlast in Limburg in 2021 maakte pijnlijk duidelijk dat Nederland kwetsbaar is voor langdurige, extreme neerslag. In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft kennisinstituut Deltares daarom een landelijk waterbeeld samengesteld: wat gebeurt er als een neerslaggebeurtenis van 200 millimeter in 48 uur gelijktijdig over een groot gebied valt in andere provincies?
“Het lijkt erop dat dit soort buien zich in de toekomst door klimaatverandering vaker voor zullen doen”, zegt Bart Maas, onderzoeker bij Deltares. De effecten verschillen sterk per regio. “In laag Nederland gaat het vooral om uitgestrekte, ondiepe maar langdurige wateroverlast. In bemalen polders is de bergingscapaciteit beperkt en kan het water bij zulke hoeveelheden niet snel genoeg worden weggepompt naar de boezem. Een mogelijk gevolg is het instellen van grootschalige maalbeperkingen. Hierdoor blijft het water langer in de polder staan, soms meer dan een week.”
In hoog Nederland - het zandige deel van Nederland - is de overlast meer gefragmenteerd, maar de waterdiepte kan juist groter zijn, met name langs beken met een beperkte afvoercapaciteit, zegt Maas. “Kunstwerken zoals bruggen en sluizen, maar ook versmallingen in de bebouwde omgeving, kunnen hier als knelpunten werken, met lokale inundaties tot gevolg.”
Grootschalige extreme regen heeft een ander karakter dan een lokale hoosbui. Doordat het water uit een uitgestrekt gebied samenkomt in grotere waterlopen, stijgen de waterstanden en wordt de maximale afvoercapaciteit sneller bereikt. Bovendien kan zo’n bui de landsgrenzen overschrijden, waardoor ook instromend water uit het buitenland moet worden meegenomen in de beoordeling.
Bart Maas
Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater
Het landelijk waterbeeld is het eerste resultaat van de bovenregionale stresstesten, een vervolg op het advies van de Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater. Doel: beter zicht krijgen op de kwetsbaarheid van Nederland bij grootschalige extreme regen. De basis bestaat uit regionale waterbeelden uit 13 bovenregionale stresstestregio’s.
Nederland is voor de bovenregionale stresstesten opgedeeld in dertien regio’s langs waterkundige grenzen. Die keuze is bewust, legt Maas uit. “In 2023 is een geharmoniseerde aanpak ontwikkeld en bij de betrokken partijen neergelegd. Kern van die aanpak: in elke regio rekenen met (nagenoeg) dezelfde bui-aannames - bijvoorbeeld hoeveelheid neerslag en duur - zodat resultaten naast elkaar zijn te leggen. We willen geen appels met peren vergelijken. Daarom werken alle regio’s met dezelfde uitgangspunten.”
De uniformiteit betekent niet dat de regionale eigenheid verdwijnt. “Het is en blijft maatwerk”, benadrukt Maas. Elk gebied heeft immers zijn eigen bodem, bebouwing en watersysteem. Die context is in de analyses meegenomen, zodat de doorrekening recht doet aan lokale omstandigheden.
Provincies en waterschappen voerden het rekenwerk uit en brachten hun praktijkkennis in door een groot deel van de regionale analyses te doen. Voor de berekeningen zijn onder meer de Deltares-modellen Delft3D en SOBEK gebruikt. “Er zit veel regionale expertise in”, aldus Maas.
Amsterdam-Rijnkanaal - Noordzeekanaal
Een illustratief voorbeeld is de analyse van het Amsterdam-Rijnkanaal - Noordzeekanaal. Daar is onderzocht hoe het systeem reageert op extreem veel regen: hoeveel er gemalen kan worden, wanneer de maximale capaciteit van het ARK-NZK wordt bereikt en wat dat betekent voor de inzet van pompen. Door te variëren met aannames over de beschikbaarheid en werking van die pompcapaciteit ontstaat een bandbreedte in de uitkomsten, die bestuurders moet helpen bij het maken van keuzes.
“Door de bandbreedte te tonen, laat je zien wat er gebeurt als er meer of minder regen valt of pompen meer of minder beschikbaar zijn”, zegt Maas. Zo wordt duidelijk in welke scenario’s maatregelen het meeste effect kunnen hebben en waar kwetsbaarheden het eerst opspelen.
Omdat overal met dezelfde aannames is gewerkt, kon Deltares de resultaten naast elkaar leggen en integreren. Dat gebeurde iteratief binnen de ‘Community of Practice Bovenregionale analyses grootschalige, extreme regen’, waarin ministeries, Rijkswaterstaat, provincies, waterschappen, veiligheidsregio’s, gemeenten, netwerkbeheerders en kennisinstellingen zijn vertegenwoordigd. De uitkomsten van alle regio’s zijn samengebracht in het kaartverhaal ‘Grootschalige extreme regen’ van Stichting CAS.
Als vervolgstap worden gevolgenanalyses voor de bovenregionale stresstesten uitgewerkt door de regio’s. Die geven inzicht in mogelijke schade, aantallen getroffen personen, uitval van vitale infrastructuur en bereikbaarheid. Het doel is een analyse te leveren die op tafel kan bij bestuurders en beheerders: wat betekent zo’n gebeurtenis, waar precies, hoe diep, en vooral hoe lang staan gebieden onder water? “De verwachting is dat dit werk eind dit jaar of in de loop van volgend jaar wordt afgerond”, aldus Maas.
Landelijk beeld
