Met het nieuwe Europese project SPONGE willen overheden en natuurorganisaties uit België, Duitsland en Nederland overstromingen en droogte aanpakken via 30 natuurlijke oplossingen. Het project wordt medegefinancierd door het Europese Interreg-programma en beschikt over een budget van ruim 6,5 miljoen euro. De start van de uitvoering staat gepland voor oktober 2025.
De centrale doelstelling van SPONGE - voluit Upstream-downstream Solidarity and Partnership for Nature-based adaptation and Governance in cross-border river basins - is het versterken van de natuurlijke sponswerking van het landschap. In het verleden boden bossen, valleien en graslanden in de grensregio tussen Hasselt, Maastricht, Aken en Luik een natuurlijk systeem dat regenwater opving en geleidelijk afvoerde. Deze capaciteit is echter afgenomen door ontbossing, landbouwdrainage, bebouwing en andere ingrepen.
De gevolgen zijn zichtbaar: in 2021 vielen bij overstromingen in de regio 238 doden en werd voor tientallen miljarden euro’s aan schade aangericht. Daarnaast zorgen terugkerende droogteperiodes voor problemen in landbouw, biodiversiteit en drinkwatervoorziening.
Hoewel de problemen zich over landsgrenzen uitstrekken, ontbreekt het tot nu toe aan een gecoördineerde grensoverschrijdende aanpak. SPONGE wil daar verandering in brengen. Het project loopt tot september 2028 en richt zich op samenwerking tussen gemeenschappen aan beide zijden van de grens.
Er worden concrete maatregelen genomen in drie stroomgebieden: de Berwinne (Vlaanderen/Wallonië), de Voer (België/Nederland) en de Geul (Nederland/België). In zogenoemde ‘living labs’ wordt samen met lokale actoren gewerkt aan actieplannen met natuurgebaseerde oplossingen (Nature Based Solutions). Denk aan het herstel van natte graslanden, aanleg van bufferzones of het hermeanderen van beken. In totaal worden tien van zulke maatregelen gerealiseerd, verspreid over drie gebieden van elk 1 tot 100 hectare.
Voucherregeling
In vier Belgische gemeenten - Plombières, Dalhem, Raeren en Welkenraedt - worden daarnaast acht technische pilotprojecten uitgevoerd, gericht op het vasthouden van water in de bovenloop. Zo moet wateroverlast in lager gelegen gebieden voorkomen worden. De maatregelen bestrijken oppervlaktes van vijf tot vijftig hectare. Ook wordt drie hectare aan ecosysteem hersteld.
Een ander onderdeel van het project is een voucherregeling voor lokale initiatiefnemers. Hiermee moeten 30 projecten worden gerealiseerd die in totaal 60 tot 90 kleinschalige natuurmaatregelen opleveren. Denk aan het aanleggen van poelen, heggen of kleinschalige waterbuffers. Via deze aanpak worden overheden, grondeigenaren en burgers actief betrokken bij het klimaatbestendiger maken van hun omgeving.
Het project moet niet alleen concrete maatregelen opleveren, maar ook leiden tot duurzame samenwerking. Daarom wordt gewerkt aan een gezamenlijke ‘SPONGEland-strategie’, die op termijn moet worden ondertekend door minstens vijf instellingen - een uit elk deelgebied van de Euregio Maas-Rijn. Een symbolische afsluiting vindt plaats in de vorm van een publieke, meerdaagse ‘river walk’ door het grensoverschrijdende stroomgebied.
SPONGE is een samenwerking van onder andere WWF-NL (penvoerder), de provincie Limburg (NL), Landschapspark Grenzeloos Bocageland, de gemeenten Plombières, Dalhem, Raeren, Welkenraedt en Valkenburg, en het Drielandenpark (3LP). De helft van het projectbudget - 6,56 miljoen euro in totaal - wordt gefinancierd via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), onderdeel van het Interreg VI-programma.
