Vanaf 23 oktober 2030 mag, op een aantal uitzonderingen na, geen blusschuim met meer dan 1 milligram per liter per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) worden verkocht of gebruikt. Dat heeft de Europese Commissie vrijdag bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie. Om producenten en gebruikers van blusschuim gelegenheid te geven voor overstap op milieuvriendelijker alternatieven, zal het verbod geleidelijk worden ingevoerd met overgangstermijnen variërend van 1 tot 10 jaar, afhankelijk van de toepassing.
Het gaat om een wijziging van de REACH-Verordening voor de Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen. Het amendement vloeit voort uit het verzoek van de Europese Raad aan de Commissie om een actieplan te ontwikkelen voor het uitbannen van niet-essentiële toepassingen van PFAS, en is gebaseerd op wetenschappelijk advies van het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA). Volgens de ECHA bevatte in 2023 zo’n 60 procent van alle in de EU aanwezige blusschuim PFAS, en komt in de EU jaarlijks rond de 470 ton PFAS in het milieu terecht door fabricage, oefening en brandbestrijding met blusschuim.
Vertrouwelijk
Welke specifieke PFAS momenteel in blusschuim voorkomen kon (zelfs) de ECHA in haar onderzoek veelal niet achterhalen, vanwege commerciële vertrouwelijkheid waarop fabrikanten zich beroepen. Wel hebben ‘belanghebbenden uit de sector (..) gemeld dat de PFAS voornamelijk behoren tot de categorie met ketenlengte C6’. Kortere ketenstructuren worden echter ook gebruikt, ‘en in de toekomst kunnen in theorie nieuwe, niet-gereguleerde PFAS voor gebruik in blusschuim worden ontwikkeld’.
Voorstel van de ECHA was daarom een verbod op ‘de gehele PFAS-klasse, ongeacht de marktstatus van specifieke PFAS’, omdat technisch en economisch haalbare, fluorvrije alternatieven beschikbaar zijn. De Commissie sluit zich daar nu bij aan. Een totaalverbod op alle PFAS in blusschuim acht zij noodzakelijk ‘ter voorkoming van betreurenswaardige vervanging tussen verschillende afzonderlijke PFAS, die allemaal voldoen aan het criterium “zeer persistent” volgens de REACH-Verordening en derhalve leiden tot verontreiniging van grondwater, oppervlaktewater en biota’.
Totaalverbod sluit de rij
Sinds begin deze eeuw zet de EU stappen in het uitfaseren van PFAS uit blusschuim. Als eerste werden in 2006 perfluoroctaansulfonaten (PFOS) verbannen. Later volgden in de REACH- en POP-Verordening restricties voor perfluoroctaanzuur (PFOA), perfluorhexaansulfonzuur (PFHxS), perfluorcarbonzuren met een ketenlengte van 9 tot 14 koolstofatomen (C9-C14-PFCA’s) en undecafluorhexaanzuur (PFHxA).
De nieuwe wijziging van de REACH-verordening geldt niet voor dit vijftal PFAS-soorten, omdat daar al verbodsbepalingen voor golden. Wel moeten ze worden meegeteld bij het bepalen van de somconcentratie PFAS in blusschuim, die vanaf 23 oktober 2030 niet hoger dan 1 milligram per liter mag zijn. Niet in blusschuim in de handel, en niet in daarvan afkomstig afval(water).
Voor de bepaling van de somconcentratie mogen methoden gebruikt worden die de totale hoeveelheid fluor meten, omdat analysemethoden voor individuele PFAS-soorten slechts beperkt beschikbaar zijn. Ligt het somgehalte op of boven de 1 milligram per liter, dan moet dat vanaf volgend jaar – ook voor afval(water) afkomstig van PFAS-houdend blusschuim – aangegeven worden op een etiket.
Uitzonderingen en overgangstermijnen
Hogere PFAS-concentraties mogen vanaf 23 oktober 2026 uitsluitend nog gebruikt worden voor branden waar ontvlambare vloeistoffen bij betrokken zijn. Ook geldt tot en met 23 oktober 2035 nog een vrijstelling voor inrichtingen die onder de Seveso-III Richtlijn vallen (behalve burgerluchtvaartuigen en -luchthavens), de offshore olie- en gasindustrie, militaire vaartuigen en civiele schepen die vóór 23 oktober 2025 al met PFAS-houdend blusschuim waren uitgerust. Tot 23 oktober 2026 of 23 april 2027 geldt, afhankelijk van de toepassing, ook een uitzondering voor draagbare blustoestellen.
Geen biologische zuivering of verbranding lager dan 1100°C
Ter vervanging van PFAS-houdend blusschuim door fluorvrije alternatieven zullen bedrijven het leidingwerk van blusinstallaties moeten reinigen (met de daartoe zogeheten beste beschikbare technieken). Ondanks reiniging kunnen PFAS-residuen achterblijven en met het nieuwe blusschuim meekomen. Daarom mag de concentratie PFAS in fluorvrij blusschuim afkomstig uit gereinigde apparatuur tot 50 milligram per liter bedragen.
Voorraden niet-gebruikt blusschuim en PFAS-houdend afval(water) afkomstig van het gebruik van blusschuim moeten zodanig worden verwerkt dat de PFAS worden vernietigd of onomkeerbaar worden omgezet. In dit kader waarschuwde de ECHA dat ‘biologische afvalwaterbehandeling de meest gebruikte verwijderingsmethode is voor opgevangen afvloeiwater dat blusschuim bevat, maar dat die behandeling in beperkte mate doeltreffend is voor het verwijderen van PFAS en dat de verwijdering van afvalslib bovendien ook een belangrijke bron van PFAS kan zijn’.
De Commissie heeft zich daarom aangesloten bij het voorstel van de ECHA ‘dat elke ontoereikende behandelingsvorm, zoals biologische afvalwaterbehandeling of verbranding van PFAS-houdend afval onder een temperatuur van 1100°C, moet worden uitgesloten’.
Wat wél onder een passende behandeling wordt verstaan is niet nader uitgewerkt, \'omdat er in de toekomst mogelijk bijkomende verwijderingstechnieken kunnen worden ontwikkeld\'. Deze redeneerlijn en keuze om niet vast te stellen wat op dit moment de beste beschikbare technieken voor vernietiging of transformatie van PFAS-houdend blusschuim en afval(water) zijn, wijkt in zekere zin af van de emissieaanpak die de Europese Unie voor industriële emissies hanteert. Het gegeven dat de toekomst nieuwe verwijderingstechnieken kan brengen is in die aanpak geen reden om in het heden met alle lidstaten overeen te komen wat de nu beste beschikbare technieken zijn.
Vanaf volgend jaar zijn gebruikers verplicht om een strategie op te stellen voor overstap naar fluorvrije alternatieven. De Inspectie Leefomgeving en Transport, tezamen met de omgevingsdiensten toezichthouder voor het gebruik van PFAS in blusmiddelen, raadt gebruikers aan om deze overstap, ondanks de stapsgewijze uitfasering, alvast te maken omdat steeds meer producenten stoppen met de productie van PFAS-houdend blusschuim.
EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN PFAS-HOUDEND BLUSSCHUIM
PFAS-houdend blusschuim raakte in gebruik vanaf de jaren ’60, toen het Naval Research Laboratory van de Amerikaanse marine in samenwerking met chemieconcern 3M aqueous film-forming foam (AFFF) uitvond. Dit schuimvormend middel, waarop de partijen in 1963 patent aanvroegen, was het resultaat van een zoektocht van de marine naar blusmiddelen voor ontvlambare vloeistoffen als benzine en nafta. Nadat in 1967 voor de kust van Vietnam een raket neerstortte op een vliegdekschip van de U.S. Navy en 134 mensen omkwamen door een ongecontroleerde vloeistofbrand, verplichtte de marine al haar schepen om voortaan met AFFF te blussen om herhaling te voorkomen.
Behalve in de scheepvaart en luchtvaart vinden AFFF (perfluorcarbon- en sulfonzuren met een keten van 7 of 8 koolstofatomen) en vergelijkbare gefluoreerde blusschuimen daarna algauw bredere toepassing. Vanwege hun vermogen een afsluitende filmlaag over brandende vloeistoffen te vormen en zo de verspreiding van ontvlambare dampen te stoppen, werd met name de petrochemische industrie grootverbruiker van PFAS-houdend blusschuim. Met een verbruik van 59 procent van de jaarlijkse hoeveelheid PFAS-houdend blusschuim in de EU is de petrochemische industrie momenteel koploper volgens cijfers van de ECHA (2023).
