Uiterwaardenbossen langs rivieren beschermen ons tegen overstromingen, maar verzilting zet deze groene waterkeringen onder druk, stelt Eleonora Saccon in haar promotieonderzoek. Saccon laat zien dat zwarte elzen beter tegen zout kunnen dan witte wilgen en dat kreken met natuurlijke, vertakte vormen helpen om zout water sneller af te voeren.
Zout water rukt op in de Nederlandse delta. Volgens Saccon, die in Italië een master klimaatveranderingsecologie afrondde en haar promotie uitvoerde bij de Zeeuwse NIOZ-vestiging, dringt zeewater bij storm en tijdens langdurige droogte verder de rivieren binnen. "Zeewater stroomt steeds verder de rivieren in. Dat gebeurt bij storm en wanneer rivieren bij langdurige droogte minder zoetwater aanvoeren. Bij westerstorm kan zeewater bijvoorbeeld kilometers ver de Rotterdamse Waterweg in stromen", stelt Saccon. Het gevolg: zoetwatermoerassen en uiterwaardenbossen - belangrijk voor waterveiligheid, waterkwaliteit en koolstofopslag - krijgen vaker met zout te maken.
Saccon onderzocht zowel getijdenmoerassen aan de kust als stroomopwaartse uiterwaardenbossen zonder dagelijkse getijden. "Getijdenmoerassen aan de Nederlandse kust overstromen twee keer per dag. Stroomopwaarts langs rivieren, waar geen getijden zijn, overstromen moerassen af en toe", zegt Saccon. Beide ecosystemen dempen hoogwaterpieken, zuiveren water en slaan koolstof op. Verzilting kan die functies aantasten. Binnen het NWO-project SALTISolutions keek Saccon naar nature based solutions die deze systemen weerbaar houden.
Eleonora Saccon
In gecontroleerde bakken varieerde Saccon de zoutconcentratie om de zouttolerantie van twee karakteristieke soorten te toetsen: zwarte els en witte wilg. "Van oudsher waren deze Nederlandse wetlands wilgenplantages. In het verleden gebruikten mensen het hout van deze snelgroeiende soort om dijken te versterken", weet Saccon. Daarvoor kwamen in de natuurlijke bossen vooral zwarte elzen voor.
De Elzen bleken in Saccons onderzoek beter bestand tegen zout dan wilgen. Ze testte verschillende vormen van zoutstress bij de bomen. "In mijn bakken heb ik de twee soorten een jaar lang blootgesteld aan periodes met zout water. Tijdelijke zoutintrusie in de winter is voor geen van beide soorten een probleem. Ook als het water langer zout bleef, ontkiemden de elzen gewoon weer in de lente. De wilgen waren dan in slechte staat. Wilgen konden slecht tegen verzilting in de lente en zomer, terwijl de elzen gewoon weer uitbotten."
Verscheidenheid aan bomen, kruiden, grassen, struiken
Moeten beheerders dan massaal overstappen op els? Saccon waarschuwt voor eenzijdigheid. "Nee, wat we nodig hebben is een verscheidenheid aan bomen, kruiden, grassen, struiken. Op die manier creëer je een veerkrachtig systeem. Anders kan een droogte of een ziekte bij elzen in één klap een heel bos vernietigen."
Naast soortkeuze keek Saccon naar de morfologie van het landschap. Tijdelijke verzilting is voor beide boomsoorten minder problematisch als zout water snel weg kan, zegt Saccon. "In een zoutmoeras zoals het verdrinkingsgebied van Saeftinge in Zeeuws-Vlaanderen zie je van bovenaf een heel systeem van meanderende kreken. Een soort fractale vorm die zich vertakt in steeds kleinere delen. Water stroomt er snel in, maar stroomt ook weer snel terug zodra dat mogelijk is." In nieuwe ruimte-voor-de-rivierprojecten worden echter vaak rechte kanalen gegraven in vlak, voormalige landbouwgronden. De vraag: voeren zulke strakke patronen zout wel efficiënt af?
Met computersimulaties vergeleek Saccon drie landschappen: een vlak gebied met rechte kanalen, een wilgenplantage met rechte rijen en een natuurlijk krekenlandschap. "Het natuurlijk ontwikkelde moeraslandschap bleek het meest effectiefst te zijn, met de kortste duur van zoutintrusie.” Tegelijk ziet ze grenzen aan het nabouwen van zulke optimale structuren: het kost veel ruimte, die schaars is, en het is technisch lastig in taaie kleigronden. “De allerbeste oplossing is toch echt dat we de verzilting tegengaan door klimaatverandering te remmen en de grondwaterstand te verhogen."
Saccons belangstelling is mede gevoed door ervaringen uit haar geboortestreek in de Italiaanse Povlakte. "Verzilting krijgt in Italië meer aandacht dan in Nederland." In 2022 trok in de Po-delta het zoute water 40 kilometer stroomopwaarts, waar dat normaal ongeveer vijf kilometer is. Dat raakt de landbouw hard. Oorzaken die zij noemt: minder neerslag, smeltende gletsjers, grondwateronttrekking en zeespiegelstijging die zout verder het land in duwt.
