Het College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) start deze week met de in december aangekondigde herbeoordeling van bestrijdingsmiddelen die per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) bevatten. Op basis van proefberekeningen heeft het Ctgb ‘sterke aanwijzingen dat 46 middelen met PFAS erin van de markt moeten omdat ze ons drinkwater bedreigen’, schreef de NOS gister. Toch zal het Ctgb hier naar verwachting uiterlijk in 2028 pas een besluit over nemen.
Het besluit tot herbeoordeling vloeit voort uit onderzoek van de Geologische Dienst van Denemarken en Groenland, dat in december 2024 liet zien dat verschillende PFAS-pesticiden in grondwater afbreken tot trifluorazijnzuur (TFA), een PFAS-stof met chronisch schadelijke effecten voor onder andere in het water levende organismen. TFA is goed oplosbaar in water, zeer mobiel en nauwelijks afbreekbaar. Wetenschappers waarschuwen dan ook voor mogelijk onomkeerbare effecten van TFA in het milieu. Voor mensen kent de stof vermoede risico’s zoals schadelijke effecten voor embryo’s.
Waar dit de Deense regering in juli 2025 deed besluiten de goedkeuring in te trekken van 23 bestrijdingsmiddelen die TFA bevatten of tot vorming van TFA kunnen leiden, verwacht het Ctgb uiterlijk in april 2028 te beslissen of het middelen van de markt haalt, de toegestane dosering verlaagt, of vergunningen intact laat. “We beoordelen alle toepassingen van alle 46 middelen zorgvuldig”, aldus beleidsmedewerker Lotte Huisman van het Ctgb gisteren tegen de NOS. “Dat kost tijd.”
‘Een rijdende trein’
Het aanstaande besluit is “een rijdende trein die op de Nederlandse landbouw afkomt”, aldus Huisman. “Potentieel gaan we al die middelen verbieden, dus we hebben het ministerie geadviseerd om te onderzoeken wat de impact is en of er alternatieven zijn.” Het ministerie van Landbouw verwacht in mei over de uitkomsten van dit onderzoek te beschikken.
Het Ctgb meent dat TFA ‘geen gezondheidsrisico’ zou vormen, ‘omdat de blootstelling via drinkwater ruim onder de aanvaardbare dagelijkse inname blijft’. Wel erkent het college dat ‘een oplopende concentratie TFA gevolgen [kan] hebben voor de grondwater- en daarmee de drinkwaterkwaliteit’. In zijn uitspraken en besluitvorming baseert het Ctgb zich op modellen. Deze houden echter geen rekening met hoe vervuild het milieu reeds is. “De modellen, die de invloed op het oppervlakte- en grondwater testen, gaan ervanuit dat het water schoon is. Dat is een gebrek in het systeem”, zei toenmalig vicevoorzitter van het Ctgb en UvA-hoogleraar milieu-ecologie Annemarie van Wezel in 2024.
Drentse Aa
Schoon is het Nederlandse grondwater wat PFAS betreft allerminst. Uit recent onderzoek van CLM in opdracht van provincies en drinkwaterbedrijven, en een analyse van Arcadis, provincies en RIVM is gebleken dat ‘PFAS wijdverbreid voorkomen in het Nederlandse grondwater, met frequente normoverschrijdingen in zowel het ondiepe als het diepe grondwater’. In laatstgenoemd onderzoek werd geconstateerd dat ‘als TFA als metaboliet van bestrijdingsmiddelen zou worden beoordeeld, dit de stof [zou] zijn met de meeste normoverschrijdingen’.
Een woordvoerder van Waterbedrijf Groningen vertelde gisteren aan RTV Noord dat het bedrijf wekelijks de waterkwaliteit meet van de Drentse Aa, waaruit water gewonnen wordt voor onder meer de stad Groningen, en dat het bedrijf daar sinds 2025 ‘al 26 keer hoge concentraties TFA’ aantrof. “Als dat zo doorgaat, moeten we onderzoeken hoe we deze stoffen kunnen verwijderen. Voor de langere termijn is het zorgelijk dat deze concentraties in het bronwater voorkomen.” Groningen is één van de provincies met het hoogste gebruik van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen.
Pepernoten en beschuit
Het gebruik van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen is de afgelopen jaren sterk toegenomen in de Nederlandse land- en tuinbouw. Voorbeelden van teelten waarin de middelen gebruikt worden zijn onder andere de twee sectoren die tezamen ongeveer de helft van het Nederlands akkerbouwareaal beslaan: de graanteelt (ca. 36 procent van het areaal) en de aardappelteelt (ca. 23 procent van het areaal).
PFAS-stoffen die in de landbouw gebruikt worden zijn aangetroffen in grondwater, omringend oppervlaktewater, en worden opgenomen door de geteelde gewassen. Vorig jaar liet het Pesticide Action Network Europe 66 conventionele graanproducten, zoals ontbijtgranen, pasta, croissantjes, brood en meel op aanwezigheid van TFA onderzoeken, omdat Europese voedselautoriteiten geen toezicht houden op TFA in voedingsmiddelen. In Nederland liet PAN pepernoten, brood en beschuit onderzoeken, en bleek dat deze producten respectievelijk 130 μg, 94 μg en 140 μg TFA per kilogram product bevatten. De European Food Safety Authority overweegt momenteel om (uiterlijk 31 juli 2026) een aanvaardbare dagelijkse inname van 30 μg TFA per kg lichaamsgewicht per dag aan te raden.
Aardappels
Omdat PFAS-houdende middelen veelvuldig gebruikt worden voor de bestrijding van aardappelziekten zoals Phytophthora, die in natte perioden grote schade kunnen aanrichten, wordt voor de aardappelsector gevreesd voor grote gevolgen wanneer het Ctgb zou besluiten deze middelen te verbieden. Niet alleen voor de Nederlandse eettafels, maar ook voor de internationale handel kan het mislukken van oogsten serieuze consequenties hebben.
Volgens cijfers van de Europese Commissie behoort Nederland tot de top drie belangrijkste aardappelexporteurs binnen de EU, en is Nederland de grootste exporteur naar buiten de EU. Momenteel halen reguliere akkerbouwbedrijven in Nederland ongeveer een derde van hun inkomen uit aardappelen, en ook op de lange termijn blijft de aardappel ‘een superbelangrijk gewas voor de Nederlandse landbouw’, vertelde econoom Jelmer Schreurs van ABN Amro gister aan de NOS.
“Laat het duidelijk zijn, ook wij willen van middelen met PFAS af”, aldus Tineke de Vries, voorzitter van LTO Akkerbouw, tegen de NOS. “Je wil eigenlijk een kist vol gereedschap hebben om je gewassen gezond te houden met zo min mogelijk chemische middelen. Het lastige is alleen dat we op korte termijn niet één op één groene alternatieven hebben voor deze middelen.”
‘Ik had het willen weten’
Ook zijn niet alle boeren zich er überhaupt van bewust dat ze PFAS over de aardappelen spuiten, zoals de Friese aardappelboer Thomas Pollema in 2024 in het Financieel Dagblad vertelde. “Ik had dat willen weten, want ik heb er alle belang bij om het goed te doen”, aldus Pollema. “Als wij de natuur te veel schade toebrengen, verpesten we het voor onszelf.”
Duidelijkere informatie op de verpakking van de middelen zou volgens hem helpen om een goede afweging te maken. Dat de fabrikanten de etiketten ‘alarmerender’ zullen maken, had een woordvoerder van PAN Europe in hetzelfde artikel echter een hard hoofd in. “Als er op hun producten staat: ‘Dit is een PFAS en vervuilt langdurig de bodem, het water en/of voedsel’ zouden boeren wel twee keer nadenken voor ze het toepassen.”
Onderzoekers van onder meer Wageningen University & Research werken al jaren aan de ontwikkeling van aardappelrassen die – door uitschakelen van ‘vatbaarheidsgenen’, of juist het inbouwen van ‘resistentiegenen’ – beter bestand zijn tegen aardappelziekten. Maar “het gebruik van genetisch gemodificeerde planten valt in de Europese Unie onder regelgeving die leidt tot een langdurig, kostbaar en onzeker toelatingsproces. Bovendien is na een goed doorlopen toelating, de marktacceptatie nog steeds onzeker”, schreef de WUR begin deze maand.
Vraag en aanbod
En biologisch telen dan? ‘Massaal biologische aardappelen telen lijkt op korte termijn niet haalbaar’, concludeerde de NOS. Daar sluit Sander van Diepen, directeur van Biohuis, een vereniging van 1100 biologische boeren en tuinders, zich bij aan. Over de teelt van de toekomst twijfelt hij niet. “Dat is voor ons duidelijk: biologische teelt, met ziektepreventie door onder andere gebruik van robuuste rassen, en zorg voor een goede bodemkwaliteit en een goede waterhuishouding”, laat Van Diepen telefonisch weten. “Maar nu massaal overstappen op biologisch gaat niet zomaar. De groei van de biologische akkerbouw is een nauw samenspel tussen vraag en aanbod. Eerst moet de vraag zich ontwikkelen. Daarin zit ook de grootste zorg die ik hoor van telers die huiverig zijn om om te schakelen: is er wel genoeg markt voor?”
“Wij zullen onze achterban momenteel ook niet aanmoedigen om ongebreideld te gaan groeien, want vraag en aanbod moeten continu in balans zijn. Anders krijg je overschotten, en aan de huidige aardappeloverschotten zie je hoe funest dat is voor de prijs.”
Boerenpatat
Ondertussen, stelt hij, lopen we in Nederland achter met de ontwikkeling van het biologisch areaal. Waar nu nog circa 5 procent van het landbouwoppervlak voor biologische landbouw gebruikt wordt, heeft het ministerie van Landbouw ten doel gesteld dat dit binnen de komende vier jaar naar minstens 15 procent moet groeien. “Met hoe we er nu voor staan, denk ik dat het al een hele uitdaging gaat worden om die 15 procent te halen”, aldus Van Diepen. “Daarom hebben we de Tweede Kamer onlangs opgeroepen om een versnelling in te zetten en boeren te helpen door grote risico’s weg te nemen.”
Ook vindt Van Diepen dat er voor het vergroten van de vraag een taak ligt bij supermarkten en andere grote afnemers zoals overheden en ziekenhuizen. “Stel dat alle ziekenhuizen voor één kwart biologisch zouden inkopen, dan heeft dat tezamen al een groot effect. Ook zou het helpen om het gesprek aan te gaan met afnemers die hoge eisen aan de teelt stellen, zoals fastfoodketens die perfecte friet willen waar geen stipje op te zien is. Daar is een superkwetsbaar aardappelras voor nodig. De boer kan dan niet zomaar zeggen: ‘ik ga een ander ras telen’, want hij zit vast aan een afspraak met een (grote) klant. Misschien zou er dus wat meer ‘boerenpatat’ verkocht moeten worden, in plaats van ‘perfecte patat’.”
LEES OOK
H2O Actueel: Lobby van chemische industrie hield TFA uit de wind bij onderhandelingen Drinkwaterrichtlijn
H2O Vakartikel: Nederlands grondwater voldoet door PFAS waarschijnlijk niet meer aan KRW
