Luctor et emergo, de Deltawerken en Hansje Brinker: de strijd tegen het water is Hollands glorie, onze trots, onze identiteit, ons nationale verhaal. Dat collectieve narratief mag er zijn, maar een aanvullend geluid over samenleven mét het water zou welkom zijn. Dat betogen onderzoekers van KWR, die een ‘nieuw volksverhaal’ willen schrijven over verbondenheid met het water. De ingrediënten en inspiratie voor dat verhaal zullen de komende tijd worden opgehaald in den lande, door een rondreizende praatpaal en met enquêtes.
Katja Barendse“Het viel ons op dat veel van onze volksverhalen over water gericht zijn op angst voor het water”, vertelt Katja Barendse, onderzoeker bij KWR. Barendse onderzoekt hoe taal, verhalen en kennis onze relatie met water vormgeven, en hoe andere perspectieven deuren kunnen openen naar nieuwe manieren van denken en handelen.
“Traditioneel gezien speelt water in onze cultuur de rol van iets wat we moeten bedwingen, waar we meester over moeten zijn. Deze manier van denken is diep verankerd in ons beleid, landschap en cultuur, en beïnvloedt ons gedrag. Wij denken dat we misschien ook verhalen nodig hebben waar verbondenheid en zorg voor water uit spreekt, omdat een gevoel van verbinding met de natuur en het water kan bijdragen aan duurzamer gedrag en een bredere steun voor toekomstbestendige waterzorg.”
Mooiste herinnering
“Daarom willen we mensen, van zowel binnen als buiten de watersector, uitnodigen om hun ervaringen en gedachten hierover te delen. We liepen al een poosje rond met het plan om daartoe iets te laten rondreizen waar mensen hun ideeën kunnen achterlaten, toen we op gegeven moment tijdens ons vaste lunchpauzewandelingetje in de buurt van het KWR-kantoor een berg ANWB-praatpalen zagen liggen. Toen hebben we bij het betreffende bedrijf aangebeld of we zo’n paal mochten hebben, en hebben collega’s van onze werkplaats hem omgetoverd tot Waterwacht.”
Foto Ivar Pel/KWR Water Research Institute
De ‘Waterwacht’ reist op dit moment door Nederland. Vandaag staat hij bijvoorbeeld bij drinkwaterbedrijf WML in Maastricht; later zal hij nog opduiken in onder andere Den Bosch, langs de Amstel in Amsterdam, en aan zee bij het Haagse strand. Mensen die de Waterwacht aantreffen, kunnen luisteren naar een audiofragment waarin het water om hulp vraagt en de bezoeker uitnodigt een ervaring of gedachte te delen. “Daarbij gaat het om vragen als: met welk water voel jij je het meest verwant en waarom? Wat is jouw mooiste herinnering aan water? En hoe verbindt water jou met je omgeving?”, legt Barendse uit.
Strijdbaarheid
Wie wil, kan een berichtje achterlaten via Signal of Whatsapp, of een voicemailbericht inspreken door een telefoonnummer te bellen. “We merken wel dat mensen het spannend vinden om iets achter te laten, dus we willen ook op andere manieren input gaan ophalen, met interviews en enquêtes”, aldus Barendse. “Op basis van alle antwoorden die dit oplevert, willen we vervolgens een nieuw volksverhaal schrijven. Hoe dat er precies uit komt te zien en in welke vorm we dat gaan gieten, ligt nog open.”
Is het voor een volk dat onder zeeniveau leeft niet ook functioneel om met een gezonde dosis strijdbaarheid naar het water te kijken? “Zeker, ik denk ook dat een zeker bewustzijn van de kracht en het gevaar van water sowieso moet blijven, willen we hier overleven”, zegt Barendse. “Maar ook wat betreft overstromingsgevaar kan een ander perspectief nuttig zijn, bijvoorbeeld om te accepteren dat we water meer ruimte moeten gaan geven zoals in het Ruimte voor de Rivier programma. Ook voor opgaven die niet over overstromingsgevaar gaan maar over bijvoorbeeld droogte of vervuiling, denken we dat het goed zou zijn om vanuit een breder palet aan invalshoeken naar het water te kijken. Ons doel is niet om het traditionele perspectief te vervangen, maar om het aan te vullen en ons denken op te rekken.”
Wie een bijdrage wil leveren kan dat doen via De Waterwacht Helpdesk of door een voicemailbericht of appje te sturen naar 06 26 09 26 83.
DUBBELE VISIE
Het idee dat de Nederlanders niet tegen maar samen mét het water moeten leven, een zogeheten ‘amfibische cultuur’, is eigenlijk al eeuwenoud, zegt Lotte Jensen, hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit. Toch is de strijd tegen het water ons visitekaartje geworden. Het strijdverhaal kan ons voor verschillende doeleinden zeker nog goed van pas komen, schreef historicus Adriaan Duiveman van dezelfde universiteit in 2021: het legitimeert de investeringen die we de komende decennia voor waterveiligheid moeten doen, en het roept een wij-gevoel op. Bovendien, schrijft Duiveman, hoeft het ene narratief het andere niet in de weg te staan, maar kunnen ze elkaar ook juist versterken: een ‘dubbele visie’, zoals filosofe Cor van der Weele (Wageningen University & Research) het in 2004 al eens noemde in haar essay Hoe vreemd is de Beemster.
Ook van overheidswege wordt er al langere tijd op een aanvullend narratief gebroed. Zo had bijvoorbeeld de overheidscampagne Nederland leeft met water, die tussen 2003 en 2010 via radio, televisie en kranten zijn weg naar de Hollandse huiskamers vond, als doel om een nieuw perspectief aan de man te brengen: in plaats van strijden tegen het water, moesten Nederlanders leren leven met hun rivieren en de zee. Een boodschap die vertolkt werd door onder andere weerman en waterbouwkundige Peter Timofeeff, die in Postbus 51 spotjes op ludieke wijze het concept van Ruimte voor de Rivier uitlegde.
