Een Kattensloot met 50 vishotels: het klinkt als een verhaaltje van Annie M.G. Schmidt, maar aan de Jacob Catskade in Amsterdam is het serieuze praktijk. De Kattensloot zijnde een kanaal in Amsterdam-West; de 50 hotels zijnde betonnen structuren op de waterbodem, vol holletjes en nisjes waar vissen zich kunnen verschuilen. De hotels komen uit de hoed van Dura Vermeer en de Haarlemse startup Neolithic, gespecialiseerd in het 3D-printen van beton, steen en klei. Op 3 plekken in Amsterdam onderzoeken de bedrijven momenteel of 3D-geprinte vishotels kunnen bijdragen aan de bescherming van kwetsbare vissoorten.
Aanleiding hiervoor is het verdwijnen van schuil- en paaiplaatsen bij de grootschalige renovatie van zo’n 200 kilometer kademuur in Amsterdam. Daarbij veranderen kades in strakke, rechte wanden zonder nisjes of holtes waar vissen zich kunnen verschuilen of eitjes kunnen leggen. Voor soorten als de rivierdonderpad en glasaal zijn dergelijke structuren essentieel voor overleving. Om met name beschermde vissoorten nieuwe schuilplaatsen te bieden, ontwikkelden ecologen van de gemeente Amsterdam en bouwonderneming Dura Vermeer samen met Neolithic vishotels voor verschillende grachten en kanalen in de stad.
In de betonnen hotels zijn allerhande holtes aangebracht waar vissen kunnen schuilen voor predatoren, herstellen van stroming en drukte, eitjes kunnen leggen of hun jongen veilig kunnen laten opgroeien. Structuren vol bochten en bollingen kortom, die niet eenvoudig te maken zijn wanneer je het beton op traditionele wijze met bekisting zou storten.
Walmuurputten
Een toepassing waar 3D-printen zich, volgens Neolithic, dus goed voor leent omdat je zo’n printer (een robotarm met spuitmond) computergestuurd complexe ontwerpen kan laten printen. Eerder produceerde Neolithic op deze manier al prefab betonnen helling-, talud- en dijktrappen, en in 2024 won het bedrijf de RIONED Innovatieprijs voor 3D-geprinte walmuurputten.
Met de 3D-geprinte vishotels wil Neolithic nu toevluchtsoorden maken die zijn afgestemd op de ecologische context van de locatie, en op de vissoorten die het hotel moet gaan aantrekken. Zo zijn de hotels aan de Jacob Catskade zodanig ontworpen dat rivierdonderpadden en glasaaltjes wél naar binnen kunnen, maar roofvissen niet, vertelt Lynn van Norden, projectmanager Innovatieve Natuuroplossingen bij Neolithic.
Ook de binnenkant van de hotels is afgestemd op de wensen van de doelsoorten. Zo hebben ecologen van de gemeente en Dura Vermeer op basis van literatuurstudies en eerdere ervaring bepaald wat de optimale afmetingen van holtes en bollingen voor ei-afzet zijn, of waar zich openingen moeten bevinden voor zuurstofdoorstroming. “De ecologen hebben aan de knoppen gezeten van het ontwerp, Neolithic heeft het parametrische model met printrichtlijnen ontwikkeld”, aldus Van Norden.
De vishotels kunnen onder water aan kademuren of damwanden worden bevestigd, op de waterbodem worden geplaatst. Plaatsing half boven water is ook een optie, om ruimte te bieden aan plantensoorten en amfibieën of insecten aan te trekken.
Rap tempo
Het printen van een betonnen vishotel gaat in een rap tempo. De hotels voor de Jacob Catskade rolden in slechts 20 minuten per stuk uit de printer en hoefden vervolgens slechts twee dagen uit te harden. De totale productietijd is hiermee aanzienlijk korter dan bij traditionele methoden, waarbij beton zo’n 28 dagen moet uitharden voordat het gebruikt kan worden.
Tot dusver gebruikt het bedrijf beton omdat het solide structuren wil maken die goed bestand zijn tegen stroming en die decennia mee kunnen gaan. Gelet op de CO2-voetafdruk van beton verkent het bedrijf momenteel echter ook mortels met lagere CO2-footprint en milieuvriendelijker materialen.
Op 12 juni organiseert Neolithic een evenement waarin vishotels en andere toepassingen van 3D-printtechnologie voor natuurbeheer centraal staan. Dit evenement is bedoeld voor waterschappen, gemeenten, ecologen, beleidsmakers, landschapsarchitecten en andere experts in de watersector.
Met onderwatercamera’s wordt momenteel gemonitord of de hotels in de Amsterdamse grachten de gehoopte gasten aantrekken. Wie een vishotel wil zien maar geen zin heeft om de gracht in te duiken, kan er vanaf 10 juli één bekijken in het Grachtenmuseum (Herengracht 386, Amsterdam).
