De strijd tussen landbouw en natuur om water is een doodlopende weg. Dat stellen Corine Geujen, hydroloog, en Tom Kunzler, teamleider internationale lobby bij Natuurmonumenten, in een opiniestuk dat verscheen op de website van D66. Hun pleidooi: doorbreek de patstelling en kies voor een landschap waarin landbouw en natuur samenwerken, met het watersysteem als uitgangspunt.
Hun betoog richt zich op een koerswijziging in het omgaan met water, bodem en ruimte, en draait vooral om een oplossing: een integrale, gebiedsgerichte aanpak waarin natuur en landbouw elkaar versterken. Volgens Geujen en Kunzler is de huidige situatie niet houdbaar.
Ze constateren dat in veel natuurgebieden het waterpeil daalt, de waterkwaliteit verslechtert en ecosystemen uit balans raken. In de directe omgeving van beschermde natuur wordt de grondwaterstand kunstmatig laag gehouden ten behoeve van landbouw, met als gevolg dat natte natuurgebieden verdrogen en kwetsbare soorten verdwijnen. Tegelijkertijd lijdt de landbouw onder toenemende droogte, verzilting en afhankelijkheid van irrigatie. “Het systeem is niet in balans. En dat treft iedereen”, schrijven ze.
De oplossing ligt volgens hen niet in minder landbouw, maar in andere landbouw. Boeren die natuurinclusief werken - met minder kunstmest en bestrijdingsmiddelen, met ruimte voor biodiversiteit en nattere omstandigheden - kunnen bijdragen aan het herstel van het landschap. Daarvoor is wel een eerlijk verdienmodel nodig. “Boeren moeten betaald worden voor maatschappelijke diensten als vernatting, waterberging, biodiversiteit en bodemverbetering”, aldus Geujen en Kunzler.
Empese en Tondense Heide
De auteurs wijzen op inspirerende voorbeelden, zoals het Dwingelderveld waar samen met boeren het grondwaterpeil is verhoogd zonder dat agrariërs hoefden te stoppen. Ook rondom de Empese en Tondense Heide zijn afspraken gemaakt over nat boeren, mestgebruik en grond, waardoor een overgangszone is ontstaan tussen landbouw en natuur. Zulke overgangsgebieden, waarin functies elkaar niet uitsluiten maar juist versterken, zijn volgens Geujen en Kunzler hard nodig op veel meer plekken in Nederland.
Een belangrijk speler voor verandering is volgens de auteurs de Maatschappelijke Watercoalitie. Deze brede coalitie van onder meer natuurorganisaties, drinkwaterbedrijven, gezondheidsfondsen en bouwbedrijven pleit in een manifest voor tien concrete maatregelen. Zo moet de uitstoot van meststoffen en bestrijdingsmiddelen worden verminderd, de rioolwaterzuivering worden verbeterd en moet er beter toezicht komen op grondwateronttrekkingen.
De coalitie vertegenwoordigt ruim acht miljoen Nederlanders en meer dan 35.000 bedrijven. Zij zijn bereid hun bijdrage te leveren, maar roepen het Rijk op om regie te nemen. Onder andere met strenger toelatingsbeleid voor bestrijdingsmiddelen en aangepast mestbeleid. Politiek leiderschap is essentieel, vinden Geujen en Kunzler. “Te lang is gestuurd op kortetermijnbelangen. Juist integratie is nodig: van beleid, van belangen en van de ruimte zelf.”
Gelderland en Brabant
In hun visie moet water het leidende principe worden bij ruimtelijke ordening en in het natuur- en landbouwbeleid. Niet het economische rendement op korte termijn moet centraal staan, maar de draagkracht van het watersysteem op de lange termijn. In enkele provincies worden volgens de auteurs al stappen gezet. Gelderland werkt met zones waarin minder stikstof mag worden uitgestoten, Brabant koopt percelen aan om watermaatregelen uit te voeren. Zulke voorbeelden verdienen navolging, stellen ze, mits die bijdragen aan het daadwerkelijk herstellen van natuurgebieden.
Geujen en Kunzler concluderen dat er geen toekomst is voor een scheiding tussen landbouw en natuur. “De sleutel is een integrale, gebiedsgerichte aanpak”, stellen zij. Door boeren te betrekken bij natuurherstel en hun positie als beheerder van het landschap te versterken, ontstaat volgens hen de weg uit de impasse. “Landbouw en natuur niet tegenover elkaar, maar met elkaar. Alleen zo kunnen we ons watersysteem weer gezond maken en daarmee Nederland leefbaar houden.”
