Verbetert de waterkwaliteit van de Maas? De eerste meetresultaten geven een beeld

De Schone Maaswaterketen heeft als doel 30% minder organische microverontreinigingen in de Maas vergeleken met 2023. Om te weten of dit wordt gehaald, meet de SMWK sinds dat jaar elk kwartaal 38 schadelijke stoffen. Hiervan bleken er elf regelmatig in het water voor te komen.

Download hier de pdf van dit artikel.

Geschreven door Thessa Lageman, Janneke Snijders, Yasmine Wiersema (Schone Maaswaterketen)

De Maas is belangrijk als bron van drinkwater en voor de natuur. In het water zitten echter schadelijke stoffen die een negatieve impact kunnen hebben op ecosystemen, dieren en mensen.

Organisaties in het Maasstroomgebied werken sinds 2015 samen in de Schone Maaswaterketen (SMWK) [1] om dit aan te pakken. De SMWK is een samenwerking van elf ketenpartners in het Maasstroomgebied (zie kader).

Het samenwerkingsverband wil de hoeveelheid organische microverontreinigingen in de Maas verminderen. Het doel is 30% minder in 2040 vergeleken met 2023.

Meetnetwerk in het Maasstroomgebied
Om te bepalen of de doelstelling wordt gehaald, heeft de SMWK een meetnetwerk opgezet. Dit bestaat uit 30 meetlocaties in het Maasstroomgebied: in de Maas, in grote beken die in de rivier uitkomen en bij een aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s). Sinds 2023 nemen onderzoekers op deze locaties elk kwartaal watermonsters.

De focus ligt op organische microverontreinigingen in afvalwaterstromen. Dit zijn kleine, onzichtbare stoffen, vaak afkomstig uit door mensen gemaakte producten. Ze hebben uiteenlopende chemische eigenschappen, worden in tal van producten gebruikt en kunnen schadelijk zijn voor natuur en gezondheid.

38 belangrijke stoffen
Het meetnetwerk richt zich op 38 organische microverontreinigingen die schadelijk kunnen zijn voor mens, dier en milieu. Ze vallen uiteen in drie groepen: industriële stoffen en consumentenproducten, medicijnresten (geneesmiddelen en hormoonverstorende stoffen) en bestrijdingsmiddelen (pesticiden en biociden).

De samenwerkingspartners hebben deze 38 zorgvuldig gekozen uit duizenden chemische stoffen. Het is niet mogelijk om alle stoffen te meten, want alleen al de groep PFAS-stoffen bestaat uit duizenden soorten. Daarom is besloten zich te concentreren op deze belangrijke stoffen, die een goed beeld geven van de waterkwaliteit.

Eerste beeld van de waterkwaliteit
De meetgegevens van 2023 zijn inmiddels geanalyseerd en gepubliceerd in de Atlas voor een Schone Maas [2]. Dit is een interactieve database van de SMWK.

De Atlas geeft een beeld van de waterkwaliteit, duidt de bronnen van verontreiniging en toont welke verbeteringen mogelijk zijn. Gebruikers kunnen zoeken op vergunningen voor afvalwaterlozingen, het bedrijf dat een stof loost, het type stof en de vergunningsverlener.

Van de 38 gemeten schadelijke stoffen bleken er in 2023 elf regelmatig in het Maaswater voor te komen. Hiermee heeft de SMWK een eerste beeld van de waterkwaliteit.

*Afbeelding 1. Opvallende stoffen in 2023*

Normen overschreden
Later dit jaar worden ook de meetresultaten van 2024 en 2025 in de Atlas voor een Schone Maas gepubliceerd. Daar zal ook een toelichting bij komen te staan, zodat een breed publiek inzicht krijgt in de kwaliteit van het Maaswater.

De samenwerkingspartners kunnen dan ook een goede vergelijking maken tussen de afgelopen jaren en kijken of er trends zichtbaar zijn. Zo wordt duidelijk of de waterkwaliteit is verbeterd door gezamenlijke inspanningen.

Schadelijke medicijnresten
In het eerste jaar (2023) zijn de hoogste concentraties medicijnresten gemeten in het gezuiverde afvalwater dat vanuit de rioolwaterzuivering de beken in stroomt. Lozing in beken en vervolgens in de Maas verdunt het water, waardoor de concentraties afnemen.

Naar verwachting nemen de concentraties medicijnresten de komende jaren toe als gevolg van de vergrijzing. Sinds 2025 verplicht Europese regelgeving waterschappen tot een extra zuiveringsstap die medicijnresten deels verwijdert. Die zuiveringsstap moet uiterlijk in 2045 operationeel zijn. Binnen het Maasstroomgebied zijn al enkele van dit soort zuiveringsinstallaties gebouwd. Ook dit is terug te vinden in de Atlas voor een Schone Maas [3].

PFAS op veel locaties
Bij de gemeten industriële stoffen vallen in 2023 vooral enkele PFAS-verbindingen op, zoals PFOS en PFOA. Deze zijn op veel meetlocaties aangetroffen. Hoewel het gebruik van sommige PFAS inmiddels is ingeperkt of verboden, blijven ze lang in het milieu aanwezig.

Bestrijdingsmiddelen zijn het minst vaak aangetroffen. Dat betekent niet dat ze afwezig zijn. Mogelijk komen ze alleen buiten de meetmomenten voor, bijvoorbeeld na regen of tijdens het landbouwseizoen. Hiervoor hebben het ministerie van I&W en de waterschappen een landelijk meetnet opgezet. Dit meetnet richt zich juist op het landbouwseizoen.

Wat gebeurt er met de resultaten?
Op basis van de meetgegevens bekijkt de SMWK waar vervolgonderzoek nodig is. Als een stof in hoge concentraties voorkomt, kunnen gerichtere metingen nodig zijn om de bron op te sporen. Die bron kan afkomstig zijn uit de industrie, landbouw, huishoudens of uit het buitenland.

Soms is het nodig dat toezichthouders een extra controlebezoek uitvoeren bij een bedrijf. De leden van de werkgroep Bronopsporing en -aanpak van de SMWK koppelen de metingen aan mogelijke lozers. Ze nemen dan contact op met de organisatie die de vergunning heeft afgegeven, vaak een omgevingsdienst, waterschap of Rijkswaterstaat.

In andere gevallen pleit de SMWK bij het Rijk voor strengere toelatingsregels voor bepaalde stoffen of strengere lozingseisen voor sectoren die onder algemene regels vallen. Het samenwerkingsverband kan ook pleiten voor verbeteringen in de waterzuivering.

Atlas voor een Schone Maas [2]
In de Atlas, een interactieve database van de Schone Maaswaterketen, staat informatie over:

het Maasstroomgebied: hoe loopt het stroomgebied precies, welke organisaties beheren de waterkwaliteit en wie zijn de gebruikers van het Maaswater, bijvoorbeeld voor de productie van drinkwater?
de waterkwaliteit in het Maasstroomgebied: waar worden welke stoffen in welke concentraties gemeten en hoe verandert dat in de loop van de tijd?
herkomst van verontreinigingen: via welke afvalwaterstromen komen microverontreinigingen in het Maaswater terecht en voor welke lozingen hebben bedrijven daadwerkelijk een vergunning?
ambities van organisaties om de waterkwaliteit te verbeteren: welke acties zijn of worden genomen en welke effecten zien we daarvan?
en nog veel meer. Bezoek de Atlas via de website [1]. Hier is ook het eerdere nieuwsbericht te vinden over de eerste resultaten [4]

Samenwerkingspartners binnen de Schone Maaswaterketen (SMWK)

Dunea
Evides
Waterschap Brabantse Delta
Waterschap Aa en Maas
Waterschap Rivierenland
Waterschap De Dommel
Waterschap Limburg
Waterleidingmaatschappij Limburg (WML)
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Rijkswaterstaat
RIWA-Maas

Conclusie
Van de 38 gemeten schadelijke stoffen bleken er in 2023 elf regelmatig in het water voor te komen. Binnen de groep industriële stoffen gaat het vooral om enkele PFAS-verbindingen. Ook medicijnresten zijn veel aangetroffen. Bestrijdingsmiddelen zijn het minst aangetroffen, maar dat betekent niet dat ze niet aanwezig zijn. De SMWK bekijkt waar vervolgonderzoek en/of, op de langere termijn, een herijking van het meetprogramma nodig is.

De resultaten uit 2023 van de metingen van 38 geselecteerde schadelijke stoffen zijn nu gepubliceerd in de Atlas voor een Schone Maas. Dit biedt de organisaties in het Maasstroomgebied een eerste beeld van de waterkwaliteit. Later dit jaar komen ook de gegevens over 2024 en 2025 in de Atlas. Dan kan de SMWK meer inzicht geven in trends en terugkerende overschrijdingen. De SMWK krijgt zo meer zicht op het halen van de doelstelling van het samenwerkingsverband: 30% minder microverontreinigingen in de Maas in 2040 ten opzichte van 2023.

Contact opnemen met de Schone Maaswaterketen kan via info@schonemaaswaterketen.nl.

Samenvatting
In de Maas zitten te veel schadelijke stoffen, terwijl de rivier belangrijk is voor onder andere drinkwater en natuur. De Schone Maaswaterketen (SMWK) heeft daarom als doel de hoeveelheid organische microverontreinigingen in de Maas te reduceren: 30% minder in 2040 vergeleken met 2023. Om te weten of dit wordt gehaald, meet de SMWK sinds 2023 elk kwartaal 38 schadelijke stoffen. Hiervan bleken er elf regelmatig in het water voor te komen. De meetgegevens van 2023 zijn geanalyseerd en gepubliceerd in de Atlas voor een Schone Maas. Later dit jaar volgen de meetresultaten van 2024 en 2025.

REFERENTIES