Het Rijk en de 7 ‘weidevogelprovincies’ hebben maandag nieuwe afspraken ondertekend voor het gruttovriendelijk inrichten van 35 gebieden in met name Noord- en West-Nederland. Of deze maatregelen echter met zekerheid en op tijd zullen worden uitgevoerd voor de met uitsterven bedreigde grutto, daar heeft niet iedereen fiducie in.
Het gaat niet best met de grutto. Volgens de laatst beschikbare cijfers van SOVON Vogelonderzoek Nederland is het aantal broedparen sinds 1990 met 70 procent afgenomen, tot 25.000 à 29.000 in de jaren 2021-2023. De verantwoordelijkheid voor Nederland om voor de grutto te zorgen is tegelijkertijd groot; ongeveer 85 procent van de wereldwijde en ongeveer 80 procent van de Noordwest-Europese gruttopopulatie broedt in ons land.
Omdat Nederland haar wettelijke verplichtingen om de grutto te beschermen volgens de Vogelbescherming onvoldoende nakomt, diende de stichting in 2016 een klacht in bij de Europese Commissie. Als gevolg daarvan kreeg Nederland twee jaar geleden een aanmaning, als eerste stap van een inbreukprocedure. Voldoet Nederland niet aan de eisen van de Europese Commissie, dan kan deze procedure leiden tot een rechtszaak bij het Europese Hof van Justitie. Dat kan Nederland sancties opleveren, zoals een geldboete.
‘Wat Brussel wil’
“Hiermee geven we meer handen en voeten aan wat Brussel wil”, zo verwoordde minister Jaimi van Essen (Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, LVVN) dan ook de motivering voor de nieuwe afspraken, bij de ondertekening maandagmiddag. In het nieuwe afsprakenkader is vastgelegd hoe het Rijk en de betrokken provincies (Friesland, Gelderland, Groningen, Noord-Holland, Overijssel, Utrecht en Zuid-Holland) uitvoering gaan geven aan het Aanvalsplan Grutto. In 2021 schaarden de overheden zich achter dit plan, dat opgesteld is naar aanleiding van het burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide en later uitgewerkt is door een groep weidevogel-, natuur- en landschapsbeschermers.
Afgesproken is dat de zeven provincies een routekaart gaan opstellen, waarin ze richting 2035 stapsgewijs toewerken naar het gruttovriendelijk inrichten van 35 kansrijke ‘zoekgebieden’. Dit gaat om gebieden van minimaal 2.000 hectare, waar populatieherstel de grootste kans van slagen heeft. Binnen deze zoekgebieden zal ten minste 1.000 hectare zodanig worden ingericht dat het er weer aantrekkelijk wordt voor de grutto.
Hoog waterpeil
En of men het nu bekijkt als “wat Brussel wil” of “wat de grutto wil”: het lijstje met woonwensen is duidelijk. Wat de grutto (net als diverse andere weidevogels) nodig heeft zijn grote en open gebieden, met veel bloemen en insecten, weinig verstoring, een goede waterkwaliteit en een hoog waterpeil. Bij een hoge waterstand kunnen volwassen grutto\'s met hun snavel makkelijker in de bodem naar regenwormen pikken.
In de zogenoemde ‘kerngebieden’ van circa 1.000 hectare wordt daarom gericht op een verdeling van circa 200 hectare natuurbeheer, 300 hectare gedeeltelijke afwaardering van landbouwgrond (zodat boeren een minder hoge productie hoeven te draaien) en 500 hectare agrarisch natuurbeheer. Daarnaast wordt uitgegaan van een hoog waterpeil in minimaal 50 procent van het kerngebied.
Vernatting
Wat de vernatting betreft, gaan de provincies samen met waterschappen, terreinbeheerders en landbouworganisaties werken aan een gebiedsgerichte uitwerking van het waterbeheer. Daarbij wordt onderzocht wat nodig en haalbaar is om in minimaal 50 procent van een ‘kerngebied’ toe te werken naar hogere waterpeilen passend bij weidevogelbeheer.
Ook gaan de minister van LVVN en provincies zich inspannen om deze vernatting te verbinden met veenweidedoelen en de zoetwaterstrategie in het kader van de droogteproblematiek. En de minister “zet zich in om de benodigde randvoorwaarden, instrumenten en middelen voor gebiedsprocessen en peilverhoging verder uit te werken”. De kosten voor waterbeheer, vernatting, landschappelijke openheid en inrichting passend bij weidevogelbeheer worden tot aan 2035 tezamen geschat op 40 tot 65 miljoen euro.
Synergie met KRW
Deze maatregelen zullen niet alleen goed zijn voor de grutto, benadrukken de partijen. Ook andere weidevogels, insecten en amfibieën zullen profiteren van de beoogde plas-drasgebieden en natuurvriendelijke oevers. Bovendien is afgesproken dat de provincies in de uitvoering oog zullen hebben voor synergie die kan worden gerealiseerd met andere beleidsopgaven volgend uit bijvoorbeeld de Kaderrichtlijn Water en de Natuurherstelverordening.
Belangrijk onderdeel van de afspraken is verder het voornemen om beheercontracten voor agrarisch natuurbeheer te verlengen van 6 naar 18 jaar. Dit zijn contracten voor boeren die (vrijwillig) weidevogelvriendelijke maatregelen treffen, zoals hogere waterstanden, later maaien en extensiever gebruik van het land. De financiering hiervoor moet komen uit de regeling Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer.
De komende jaren gaat het Rijk per jaar ongeveer 200 miljoen euro extra beschikbaar stellen voor agrarisch natuurbeheer. “Een groot deel daarvan” zal volgens een verklaring van LVVN naar gebieden gaan waar de grutto leeft. Provincies kunnen daarnaast extra geld aanvragen voor het sluiten van beheercontracten met boeren en het inrichten van de 35 kansrijke gebieden.
‘Boterzachte afspraken’
Het merendeel van de beoogde ‘aanvalsplangebieden’ ligt in Noord- en West-Nederland. Zo zal Friesland straks plaats bieden aan 18 van de 35 gebieden. Natuurorganisatie It Fryske Gea vindt “de intenties mooi, maar de afspraken boterzacht”, zo laat directeur Chris Bakker weten aan NRC. Ook volgens de Vogelbescherming “verplichten de afspraken nergens toe”, en bieden ze “geen zekerheid voor de boeren die willen meewerken – en dus ook niet voor de grutto”, aldus de stichting in een nieuwsbericht.
“Om hun land gruttovriendelijk te maken moeten boeren vaak op een heel andere manier gaan werken”, schrijft de Vogelbescherming. “Dat vraagt niet alleen betrokkenheid, maar ook financiële zekerheid. Ze moeten er zeker van zijn dat deze manier van werken op de lange termijn mogelijk is én genoeg geld oplevert. De afspraken geven deze zekerheid niet.”
Bovendien is het volgens de Vogelbescherming “niet duidelijk of en hoe [provincies] de uitvoering ervan kunnen betalen”. De Vogelbescherming zou graag zien dat er “vast geld, elk jaar opnieuw” komt “voor iedereen die meewerkt aan het Aanvalsplan Grutto”.
Deze zorgen zegt de Vogelbescherming de afgelopen maanden meerdere keren vergeefs onder de aandacht te hebben gebracht bij het ministerie van LVVN. Volgens de stichting “verliezen we weer kostbare tijd”, en “die tijd heeft de grutto niet meer”.
Aan NRC liet de stichting weten zich er bovendien aan te storen dat het slechts om “niet in rechte afdwingbare” inspanningsverplichtingen (in plaats van resultaatsverplichtingen) gaat, bovendien onder het voorbehoud dat deze verplichtingen enkel gelden als er voldoende financiële middelen beschikbaar komen. Ook voldoen de nieuwe afspraken volgens de Vogelbescherming niet aan de eisen die de Europese Commissie stelt.
