De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) heeft in oppervlakte-, grond- en afvalwater op grote schaal trifluorazijnzuur (TFA) aangetroffen, een zogenoemde ‘ultrakorte’ PFAS. Dat blijkt uit een verkennende meetcampagne op 23 van de 40 onderzochte locaties in Vlaanderen. Volgens de VMM voldoet bij toepassing van strengere normen geen enkele meetplaats aan de milieukwaliteitsdoelen.
TFA is een afbraakproduct van andere PFAS en komt onder meer vrij bij industriële processen, de afbraak van pesticiden en koelmiddelen, en via afvalwater. Anders dan de bekendere PFAS met lange ketens, is TFA zeer mobiel. Ook is TFA opmerkelijk goed oplosbaar in water. Daardoor verspreidt de stof zich gemakkelijk via water en kan ze uiteindelijk ook in drinkwater terechtkomen. “TFA is een specifieke categorie binnen de PFAS-familie, een groep van chemische middelen die niet of amper afbreken en zich daardoor kunnen opstapelen in bodem, lucht of water”, schrijft de VMM. Omdat TFA zo klein is, kan het moeilijk worden verwijderd in klassieke waterzuiveringsinstallaties.
De eerste resultaten van het onderzoek tonen aan dat TFA wijdverspreid aanwezig is in Vlaanderen. Het werd aangetroffen in 74 procent van de afvalwatermonsters en in 88 procent van het oppervlaktewater. Vooral in afvalwater werden hoge concentraties gemeten. Volgens de VMM kan dat wijzen op lozingen door industrie of op de afbraak van PFAS-houdende stoffen.
Over de gezondheidsimpact van TFA bestaat nog veel onzekerheid. De VMM benadrukt dat de toxicologische kennis beperkt is. “De wetenschappelijke kennis over de risico’s is nog volop in opbouw, maar wat vandaag bekend is, wijst op een relatief lage toxiciteit”, zegt milieutoxicoloog Greet Schoeters (UAntwerpen) in De Standaard. Tegelijk waarschuwt Schoeters voor te snelle conclusies. “Maar daartegenover staat dat de stof zich mogelijk opstapelt en dat de impact op ons lichaam niet volledig gekend is. We weten bijvoorbeeld niet of TFA het immuunsysteem kan schaden zoals andere PFAS dat doen.”
Ook toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven) benadrukt dat voorzichtigheid geboden is. “Ultrakorte PFAS kan meer verdund zijn in water, maar er is ook een keerzijde: ze zijn moeilijker te verwijderen uit het milieu”, zegt hij in de Belgische krant. De vastgestelde overschrijdingen hangen samen met de gehanteerde normen. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) hanteert voor TFA momenteel geen afzonderlijke norm, maar Vlaanderen paste in het onderzoek een voorlopige richtwaarde toe. Bij toepassing van die strengere norm blijkt dat geen enkele onderzochte locatie nog voldoet.
Volgens de VMM toont dit aan dat TFA een onderschat probleem is. “De meetcampagne maakt duidelijk dat ultrakorte PFAS systematisch voorkomen in het watersysteem”, stelt de organisatie. Ze pleit daarom voor verdere monitoring en onderzoek naar bronnen, verspreiding en mogelijke risico’s.
Schoeters benadrukt dat het aanpakken van TFA vooral bij de bron moet gebeuren. “Het is belangrijk dat we het probleem zo dicht mogelijk bij de oorsprong aanpakken. Overheden moeten vooral kijken naar het gebruik van fluorhoudende pesticiden en koelmiddelen en naar alternatieven.” Zolang de gezondheidsrisico’s niet volledig duidelijk zijn, blijft voorzichtigheid geboden. “We moeten niet wachten tot alles onomstotelijk bewezen is”, aldus Schoeters. “De geschiedenis met andere PFAS heeft geleerd dat vroeg ingrijpen cruciaal is.”
