‘God schiep de wereld, maar de Nederlanders schiepen Nederland’. In de Maashaven brengt de Gemeente Rotterdam dit gezegde sinds dit voorjaar in praktijk, met de landaanwinning voor de aanleg van een nieuw stadspark.
Nu is het nog een bouwplaats en een drukte van jewelste, maar over een jaar of twee ligt hier een “mooi zandpakket met twee bulten”, zegt projectleider Jeroen Blaauw van het gemeentelijk ingenieursbureau met gepaste trots. Al sinds 2015 is Blaauw betrokken bij het voorbereiden van de landaanwinning.
Aan het maken van land uit water gaat namelijk heel wat werk vooraf. “Je moet je realiseren, de Maashaven stamt uit 1895–1905; in die periode is de haven gegraven”, vertelt Blaauw. “Vervolgens is de haven een ruime eeuw volop in gebruik geweest voor het af- en aanvoeren van goederen, waardoor allerlei vervuiling in de bodem was ontstaan. Daarom hebben we, in 2018, eerst flink moeten baggeren om deze vervuiling te verwijderen en een stevige, stabiele bodem te creëren.”
Zo’n 80.000 kuub vervuild slib en allerlei afvalstromen werden daarbij afgevoerd. “Stalen platen, winkelwagentjes, autobanden, hout, een lege granaathuls; van alles en nog wat kwam er tevoorschijn”, aldus Blaauw. “Vervolgens is daar in 2018 een eerste bodem op gelegd, van 200.000 kuub zand dat we toentertijd konden hergebruiken nadat het vrijkwam bij het verdiepen van de Nieuwe Waterweg.”
New Yorks ontwerp
In 2018 lag het gemeentebestuur echter nog op koers om er een zogeheten getijdenpark van te maken, gericht op natuurontwikkeling en het vergroenen van de Rotterdamse havens. Later bleken andere gebieden, zoals het Eiland van Brienenoord en de Groene Poort, zich daar beter voor te lenen, en werd besloten dat de middenin de stad gelegen Maashaven meer geschikt was voor een stadspark.
Samen met het New Yorkse landschapsarchitectenbureau SWA/Balsley ging de gemeente terug naar de tekentafel, met als resultaat het huidige plan voor het Nelson Mandelapark. Als het eenmaal af is zal dit park zo’n 7 van de 60 hectare van de Maashaven (ooit de grootste haven ter wereld) beslaan. Daarmee zal het Mandelapark een maatje groter worden dan het oorspronkelijk bedachte getijdenpark. In 2025 heeft Boskalis de eerder gelegde zandbodem daarom uitgebreid met nog eens 77.000 kuub zand, ditmaal uit de Noordzee.
Aangezien het merendeel van de haven gewoon haven blijft, is in het ontwerp rekening gehouden met de binnenvaartschippers, door aan de westzijde een damwand te plaatsen. Daarmee wordt voorkomen dat de haven in de buurt van de demping verondiept, zodat er voldoende diepgang voor de binnenvaart blijft.
‘Ringdijk’ onderwater
Dit voorjaar is het echte dempen begonnen. Wie tussen nu en 2028 langs de Maashaven komt, zal aannemer Van den Herik Kust- en Oeverwerken aan de slag zien met een zogeheten hopperzuiger, die tweemaal per dag ongeveer 5.000 kuub zand brengt. Op een hopperzuiger wordt zand met water vermengd en door een lange slang gepompt. Aan het uiteinde zit een sproeistuk, waarmee het zand op de gewenste locatie wordt aangebracht. “Een stuk nauwkeuriger dan met de zogeheten onderlossers die we aanvankelijk in gedachten hadden”, zegt Blaauw. “Onderlossers laten het zand via luiken in de bodem weliswaar ook op de juiste bestemming vallen, maar dan ligt er een berg zand die je later nog moet egaliseren.”
Vóór aanvang van het project lag de havenbodem in 2018 op ongeveer 10 meter onder NAP. Met de aanleg van twee heuvels op ongeveer 10 en 12,5 meter boven NAP, zal het aangebrachte zandpakket uiteindelijk tot zo’n 20 meter hoog worden. “Daarmee zou het gewicht van het zandpakket een enorme kracht gaan uitoefenen op de funderingspalen van allerlei kwetsbare objecten die zich rondom de haven bevinden”, zegt Blaauw. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de metrobaan, de monumentale Maassilo uit 1911 en drie elevatoren die vroeger graanschepen leegzogen, een monumentaal havenkantoortje, en de Musa, een gebouw waar onder andere woningen, scholen en een parkeergarage in zitten.
“Daar moesten we dus iets op bedenken. Daarom leggen we onder water een soort ringdijk aan; een stenen dam die het zandpakket omringt. Steeds nadat we een laag zand hebben neergelegd wachten we twee à drie maanden om het zand te laten inklinken, waarna we de dam weer een stukje ophogen en een nieuwe laag zand aanbrengen. Rondom deze ringvormige dam komt een ‘ontlastingssleuf’: een soort bufferzone die we vullen met materialen die net iets zwaarder dan water, maar een heel stuk lichter dan zand zijn. Daarvoor gebruiken we vulkanisch materiaal zoals bims- en flugzand.”
Verdiept maaiveld
Voor sommige kwetsbare objecten worden daarnaast nog extra beschermingsmaatregelen genomen. Zo wordt het maaiveld in een strook langs de metrobaan iets dieper aangelegd, om de metro nog meer te beschermen tegen de krachten van het zandpakket.
Ook heeft de gemeente onderzocht hoe de fundering van de elevatoren van de Maassilo eraan toe was. Over deze funderingspalen was vrij weinig bekend, onder andere doordat het gemeentearchief in de Tweede Wereldoorlog gedeeltelijk verbrand is. Met drones en duikers is de staat van de fundatie onderzocht, waaruit bleek dat een aantal palen er te slecht aan toe is om de krachten van het zandpakket te kunnen opvangen. Van één van de elevatoren zal de fundering daarom in zijn geheel worden vervangen.
Waterkering onder de metro
Om te monitoren of kwetsbare objecten in de omgeving last ondervinden van het zandpakket, wordt met lasersensoren vanaf de daken van omliggende gebouwen dagelijks in kaart gebracht of er deformaties in de omgeving te bemerken zijn.
Ook zal in het bijzonder een oogje in het zeil gehouden worden of een primaire waterkering van Waterschap Hollandse Delta, die onder de metro ligt, zich goed houdt. “Volgens onze berekeningen zou de kering in principe geen last moeten ondervinden van de druk van het zandpakket, maar we zullen nauwgezet monitoren of dat in de praktijk ook zo is. Daar maken we met Hollandse Delta goede afspraken over, om te zorgen dat we geen schade aan de kering toebrengen. Uiteindelijk wordt het gebied er echter waarschijnlijk alleen maar veiliger van, doordat het park als een soort voorland voor de waterkering zal fungeren.”
Natuurvriendelijke oevers
Momenteel buigt de gemeente zich over het ontwerp van de parkinrichting, dat komend najaar gereed moet zijn. Vast staat dat het park in ieder geval natuurvriendelijke oevers zal krijgen, en een getijdenpoel en vlonderpad waarmee bezoekers de getijdennatuur kunnen ervaren. Ook is er in de gemeenteraad een motie aangenomen om plek in te ruimen voor een soort zeepkist waar Rotterdammers het woord kunnen nemen voor een boodschap die ze van het hart moet, zoals in de Speakers’ Corner in het Londense Hyde Park. “Maar dan op z\'n Rotterdams natuurlijk”, besluit Blaauw. “Wij noemen het de motie Roeptoetert.”
In totaal gaat het water de komende twee jaar plaatsmaken voor zo\'n 500.000 m³ zand, 25.000 m³ stenen en 100.000 m³ lichte materialen. Naar verwachting zal het zand rond de zomer van 2027 voor het eerst boven het water uitkomen, en zal het nieuw gewonnen land in 2028 bouwrijp zijn.
