Corruptie, kinderarbeid, mensenrechtenschendingen, economische delicten, onveilige arbeidsomstandigheden, en een negatieve impact op het milieu en lokale gemeenschappen: het is een kleine greep uit de schaduwzijden van de wereldwijde zandketen, die de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) opsomt in een gister gepubliceerd rapport. De OESO roept overheden en bedrijven daarom op om werk te maken van een zandketen die op een eerlijkere en duurzamere manier onze ‘zandhonger’ stilt.
No sediments, no Netherlands. Voor strandsuppleties en allerhande (water)bouwprojecten hebben we continu grote hoeveelheden zand nodig, en wij niet alleen. Na water, schrijft de OESO, zijn zand en silicaten de meest gewonnen grondstof ter wereld. Verstedelijking, de bouw van infrastructuur en de energietransitie drijven de wereldwijde vraag naar zand steeds verder op. Een toenemend aantal landen neemt daarbij zijn toevlucht tot het importeren van zand. In 2022 was China de grootste importeur, en de Verenigde Staten de grootste exporteur, aldus de OESO. Wereldwijd gaat in de markt voor zand en silicaten jaarlijks een geschatte 600 miljard dollar om, waarmee de zandsector zo’n 50 procent meer waard is dan bijvoorbeeld die voor goud.
Zandmaffia’s
De regulering voor deze keten kenmerkt zich, aldus de OESO, door een versnipperd web van wet- en regelgeving, die discrepanties kent tussen lokale, nationale en internationale niveaus, met name in grensoverstijgende zoetwatersystemen. Een aanzienlijk deel van de zandwinning gebeurt bovendien ‘informeel’, met illegale handelspraktijken en een gebrek aan toezicht tot gevolg. Mensenrechtenschendingen (‘mishandeling, wrede, inhumane en vernederende behandeling’, gedwongen arbeid, kinderarbeid), oorlogsmisdaden, steun aan gewapende milities, witwassen, omkoping, fraude en belastingontduiking zijn wijdverspreid over de wereldwijde zandketen, met name in de winning en transport. In landen waar dit aan de orde is kunnen deze praktijken bovendien bijdragen aan de vernietiging van bestaansmiddelen van lokale gemeenschappen, en een intensivering van conflicten.
De OESO verwijst naar rapportages van bijvoorbeeld het WWF, over ‘zandmaffia’s’ in onder andere India, Kenia en Oeganda. “In Kenia en Oeganda wordt de gehele waardeketen van de zandwinning gedreven door kartels die geweld en intimidatie gebruiken en bescherming genieten van machtige statelijke actoren”, aldus het WWF. “De sector wordt gedomineerd door mannen en er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van kinderarbeid. (..) De kartels zijn georganiseerd in bendes, waarbij tot wel acht bendes op één locatie actief zijn en elkaars territorium met geweld betwisten.”
Meer onderzoek is nodig, schrijft de OESO, om vast te stellen of gerapporteerde gevallen van kinderarbeid onder de zogeheten ‘ernstigste vormen van kinderarbeid’ vallen. Dit omvat ‘alle vormen van slavernij of daaraan vergelijkbare praktijken’, waaronder gedwongen arbeid, of werk dat de gezondheid, veiligheid of moraal van kinderen kan schaden. Deze vormen van kinderarbeid, zo hadden de Verenigde Naties zich ten doel gesteld, hadden overal ter wereld in 2016 beëindigd moeten zijn.
Levend begraven
“De mannen die zand delven maken lange dagen waarbij ze risico lopen op verwondingen of zelfs levend begraven te worden in gevaarlijke steengroeven. Voor een schamel dagloon baggeren kinderen vanuit houten kano’s zand, middenin snelstromende rivieren en zonder enige beschermende kleding”, schreef ook het Institute for Security Studies over zandwinning in Oeganda.
Behalve al deze sociaalmaatschappelijke schaduwkanten wijst de OESO erop dat de huidige manier en schaal waarop we zand winnen verantwoordelijk is voor een scala aan negatieve milieugevolgen, zoals biodiversiteitsverlies, watertekorten, en lucht-, bodem- en watervervuiling. Ook spreekt de organisatie van een onhoudbaar tempo van zandwinning op plekken waar het afgegraven zand niet tijdig wordt aangevuld. Zo ligt de aanvoer van zand in de Vietnamese Mekongdelta een factor 10 achter op het tempo waarmee zand gewonnen wordt, met instabiliteit van het rivierbed van de Mekongrivier tot gevolg. Ook wijst de OESO erop dat tussen 2018 en 2022 een zesde van alle baggerwerkzaamheden wereldwijd in beschermde mariene gebieden plaatsvond, terwijl dit toevluchtsoorden voor het onderwaterleven horen te zijn. Ook leidt het weghalen van zand op verschillende plaatsen tot een toenemende kwetsbaarheid voor zeespiegelstijging.
De zandketen legt in haar huidige vorm, kortom, een onhoudbaar beslag op mens en natuur. Volgens de OESO is het dan ook niet terecht dat zand ‘soms over het hoofd wordt gezien in initiatieven rond kritieke mineralen’. Overheden en bedrijven worden een lijst van aanbevelingen meegegeven, zoals implementatie van OESO-normen voor verantwoord ondernemerschap in overheidsaanbestedingen, harmonisatie van handelsclassificaties voor meer transparantie van handelsgegevens over zandsoorten die momenteel moeilijk te traceren zijn, en intensievere handhaving van milieuverdragen.
LEES OOK
H2O Actueel: Tekort aan zand en grind voor herstel rivierbodems
