In de eerste weken van 2026 werd een groot gebied in en rond Amersfoort en Utrecht geconfronteerd met problemen rond de kwaliteit van het drinkwater van Vitens. Nadat in het leidingnet en in wateropslagvoorzieningen de bacterie enterokokken was aangetroffen, gaf het drinkwaterbedrijf het dringende advies om kraanwater voor gebruik te koken. Dat kookadvies bleef uiteindelijk ruim twee weken van kracht, voordat Vitens het kon opheffen.
Op 5 januari 2026 meldde Vitens dat bij een reguliere controle van het drinkwater de bacterie enterokokken was aangetroffen in het leidingnetwerk dat water levert aan Amersfoort en omliggende gemeenten. Vitens gaf daarop het advies om kraanwater eerst drie minuten te koken voordat het werd gedronken, gebruikt voor voedselbereiding of tandenpoetsen. Dit advies gold voor ongeveer 85.000 huishoudens in onder andere Amersfoort, Achterveld, Bunschoten-Spakenburg, Leusden, Soest en omliggende gebieden.
Vitens reageerde direct op de vastgestelde verontreiniging met een reeks operationele maatregelen. De betrokken opslagkelder, een van de waterkelders aan de Hogeweg in Amersfoort, en delen van het leidingnet werden buiten gebruik gesteld om te voorkomen dat mogelijk verontreinigd water verder het distributiesysteem in zou stromen. Tegelijkertijd werd het leidingnet intensief doorgespoeld, met als doel eventuele resterende bacteriën te verwijderen. Daarnaast nam Vitens op meerdere plekken extra watermonsters, niet alleen in het distributienet maar ook bij klanten thuis.
200.000 watermonsters
Vitens kan niet alle bacteriën in water testen, daarom richt het testen zich vooral op indicatoren zoals enterokokken en E. coli. Het bedrijf neemt jaarlijks zo’n 200.000 watermonsters om veranderingen in kwaliteit snel op te merken, maar het opsporen en verwijderen van een daadwerkelijke besmettingsbron blijft een complex proces. Omdat enterokokken langzaam groeien en pas na twee dagen betrouwbare kweekresultaten geven, moesten de laboratoriumresultaten meerdere malen worden afgewacht voordat kon worden vastgesteld dat de bacterie niet meer aanwezig was.
De dagen kropen voorbij. Ondertussen benadrukte Vitens dat watergebruik zoals douchen en handen wassen wel veilig bleef, adviseerden lokale autoriteiten ouders om kinderen flessen water mee te geven naar school en kochten inwoners grote hoeveelheden flessenwater in de supermarkt. Omdat het, ondanks intensief doorspoelen en bemonsteren, maar niet lukte om de enterokokken volledig uit het leidingnet te krijgen. Even boog Vitens zich ook over zwaardere maatregelen. Een daarvan was het tijdelijk toevoegen van chloor aan het drinkwater, een middel dat in Nederland alleen in uitzonderlijke situaties wordt overwogen.
Volgens het drinkwaterbedrijf ging het om een ‘paardenmiddel’ dat effectief kan zijn tegen bacteriën, maar dat men liever vermijdt vanwege de smaak en de impact voor klanten. Het chloreren van het water lag desondanks serieus op tafel, samen met andere opties zoals het grootschaliger omleiden van drinkwater vanuit andere productielocaties. Uiteindelijk bleek die stap niet nodig.
Want na dertien dagen van intensieve monitoring en schoonmaak kon Vitens op 18 januari 2026 bevestigen dat het water overal schoon was en dat het bacteriële risico niet langer werd aangetoond. Het kookadvies voor drinkwater in Amersfoort en omgeving werd daarmee officieel beëindigd, en de circa 84.000 tot 85.000 huishoudens konden hun kraanwater weer ongekookt gebruiken. Vitens adviseerde wel om, als er tijdens de periode van het advies geen water was gebruikt, de waterleidingen in huis even te laten doorlopen alvorens het water te drinken, zodat eventuele stilstaand water uit de leidingen werd verwijderd.
Reverse transcription polymerase chain reaction
Voor het opheffen van een kookadvies moet een drinkwaterbedrijf met zekerheid vaststellen dat het water vrij is van bacteriën. Dat proces bleek tijdens de vervuiling in de regio Amersfoort tijdrovend en riep vragen op over de gebruikte analysemethoden. Vitens nam gedurende het incident dagelijks watermonsters op verschillende plekken in het distributienet. Die monsters worden in het laboratorium gezeefd, waarna eventuele bacteriën in een filter achterblijven. Omdat het aantal bacteriën in eerste instantie te klein is om direct te detecteren, wordt het monster vervolgens opgekweekt in een petrischaaltje. Pas na twee dagen is zichtbaar of er daadwerkelijk enterokokken aanwezig zijn.
De relatief lange doorlooptijd van deze methode leidde tot discussie, omdat er inmiddels ook snellere testmethoden beschikbaar zijn. Zo ontwikkelde onderzoeksinstituut KWR een nieuwe analysetechniek op basis van de zogeheten reverse transcription polymerase chain reaction (rt-pcr). Met deze methode kan binnen enkele uren worden vastgesteld of genetisch materiaal van enterokokken in het water aanwezig is. Volgens microbioloog Gertjan Medema is de klassieke kweekmethode echter diep verankerd in de drinkwatersector. “De drinkwatersector is gewend om de ‘goeie ouwe’ methode te gebruiken. Die doet al honderd jaar trouwe dienst”, zei Medema in NRC.
KWR ontwikkelde de rt-pcr-test voor enterokokken in 2019 en testte de methode vanaf 2020 samen met Nederlandse en Vlaamse drinkwaterlaboratoria, waaronder Vitens. Uit die testen bleek dat de rt-pcr-methode qua nauwkeurigheid nauwelijks onderdoet voor de kweektest. In een klein percentage van de gevallen geeft de nieuwe methode wel een positief signaal terwijl de kweek geen bacteriën aantoont. Volgens KWR is de rt-pcr-test gevoeliger en geschikt om de kweekmethode te vervangen.
Formeel schrijft de Drinkwaterwet de kweektest voor als standaardmethode voor het aantonen van enterokokken, maar staat de wet ook toe dat een gelijkwaardige methode wordt gebruikt. Een woordvoerder van de Inspectie Leefomgeving en Transport bevestigde in NRC dat de rt-pcr-test in 2024 is goedgekeurd als gelijkwaardige, en zelfs iets gevoeligere methode. Daarmee kan de test in principe worden gebruikt bij besluiten over kookadviezen.
Meest betrouwbare basis voor besluitvorming
Vitens liet in een reactie aan de krant weten dat het de rt-pcr-test wel inzet, bijvoorbeeld bij calamiteiten of werkzaamheden, maar niet als doorslaggevende maatstaf voor het beëindigen van een kookadvies. Volgens het bedrijf kunnen dna-methoden ook niet-levensvatbare bacteriën detecteren, wat tot positieve uitslagen kan leiden zonder dat er sprake is van een gezondheidsrisico. Bovendien kan met de kweekmethode een groter watervolume worden onderzocht. Daarom blijft Vitens de kweektest beschouwen als de meest betrouwbare basis voor besluitvorming.
Ook over de communicatie gaf Vitens uitleg op de website. Die verliep niet vlekkeloos. In de veelgestelde vragen erkent Vitens dat berichten niet altijd iedereen bereikten en dat de media soms eerder berichtten dan het bedrijf zelf. Onder meer doordat contactgegevens niet altijd volledig zijn of omdat systemen zwaar werden belast. Vitens riep klanten op om informatie met elkaar te delen via sociale media en verwees naar de website voor actuele updates. De tijdelijke overbelasting van de website werd erkend.
Hoewel de enterokokkenbacterie inmiddels verdwenen is, blijft Vitens onderzoeken hoe de bacterie in het drinkwater terecht is gekomen. Enterokokken kunnen volgens Vitens alleen van buitenaf in het systeem komen - bijvoorbeeld via lekkages in het leidingnet, door hoge grondwaterstanden of door andere externe invloeden.
LEES OOK:
H2O Actueel: Drinkwater Amersfoort en omgeving vrijgegeven
H2O Actueel: Opnieuw kookadvies in regio Amersfoort na bacterievondst in drinkwater
H2O Actueel: Drinkwaterkwaliteit in 2024 hoog, wel vijf grootschalige kookadviezen
H2O Actueel: Hoe besmettingsrisico’s in drinkwater worden beoordeeld
