Het Hoogheemraadschap van Rijnland en de Gemeente Gouda gaan het waterpeil in de historische binnenstad vanaf 2027 geleidelijk verlagen, met in totaal 25 centimeter. Hiertoe zal een compartiment worden aangelegd waarbinnen het waterpeil kan worden gereguleerd met een gemaal. Een uniek plan om de zinkende monumentale stad voor wateroverlast te behoeden, en een gewaagd ‘experiment’ volgens sommigen.
‘Valt Gouda nog te redden?’, vroeg De Volkskrant zich vijf jaar geleden af. Ruim 40 procent van de circa 1400 gebouwen in de laaggelegen delen van de binnenstad heeft te maken met een zeer hoge grondwaterstand, met vochtproblemen in woningen tot gevolg. Zonder ingrijpen groeit dit aantal gestaag, en ‘ligt onbewoonbaarheid op de loer’, aldus de gemeente en het waterschap.
Ondertussen zakt de bodem in de oudste delen van het centrum met gemiddeld 3 millimeter per jaar. De binnenstad is gebouwd op zachte veengrond, met daarbovenop een laag zand, klei en puin. Het gewicht van deze ophooglagen, de bebouwing en het verkeer perst langzaam het water uit het veenpakket, waardoor het veen steeds verder inklinkt. In verhouding tot nieuwere delen van de stad, waar de bodem met zo’n 1 tot 2 centimeter per jaar zakt, is 3 millimeter weliswaar relatief weinig, maar voor de vele oude huizen ‘op staal’ vormt ook deze mate van bodemdaling een risico op funderingsproblemen.
Bij zware regenval lopen straten en kelderruimtes bovendien onder, door de bodemdaling in combinatie met ondercapaciteit in het rioolstelsel en een hoge waterstand in de smalle grachten van de 750 jaar oude binnenstad. Op sommige plekken, zoals in de Turfmarktgracht, staat het water zelfs op nagenoeg gelijk niveau met de bestrating. Het waterpeil van de Goudse binnenstad is sinds 1970 niet meer verlaagd.
New York Times
Om wateroverlast door bodemdaling aan te pakken werken het waterschap en de gemeente sinds 2014 samen aan het project Gouda Stevige Stad (voorheen Stevige Stad op Slappe Bodem), met als resultaat het Kaderplan Bodemdaling Binnenstad (KBB) dat in 2020 werd vastgesteld. Doel van dit plan is dat het aantal panden met een zeer hoge grondwaterstand in het historisch centrum wordt teruggebracht naar zo’n 15 procent, en dat de meest dringende wateroverlast wordt aangepakt. Hiertoe zullen het grond- en oppervlaktewaterpeil in de ‘meest urgente’ delen van de binnenstad verlaagd worden met in totaal 25 centimeter.
Een paar maanden geleden kreeg de stad de Rijnlandse Klimaatadaptatieprijs, omdat het hoogheemraadschap enthousiast is over hoe de gemeente zich voorbereidt op extremer weer, wateroverlast en droge periodes. De plannen bereikten zelfs de Verenigde Staten, waar The New York Times aandacht besteedde aan Gouda Firm City.
25 cm in vijf jaar
De komende tijd wordt de stad voor de peilverlaging in gereedheid gebracht. Door het laagst gelegen deel van het centrum met twee peilscheidingen (een soort dammen) en een gemaal af te sluiten van de rest van de stad, wordt het mogelijk om het peil binnen dit (onderstaand afgebeelde) ‘compartiment’ te reguleren.
Eén van de peilscheidingen en het nieuwe gemaal worden gebouwd aan de noordzijde van de Turfmarktgracht, nabij de Lage Gouwe. Om het gemaal zo onopvallend mogelijk te laten opgaan in het historisch stadsgezicht, wordt hij zo klein en laag mogelijk gebouwd. De andere peilscheiding, met waterinlaat, komt bij de Zeugstraat te liggen. Met een onderwaterdrone is onderzocht of zich binnen het compartiment nog onbekende openingen in kademuren bevonden, om te voorkomen dat er ‘kortsluiting’ tussen hoog en laag peil kan ontstaan.
Om het grondwaterpeil te kunnen verlagen moeten er aanpassingen aan de riolering worden gedaan. Zo worden er nieuwe riooloverstorten gemaakt, en bestaande overstorten verplaatst of in capaciteit vergroot.
Wanneer dit alles af is, zal het waterpeil binnen het compartiment worden verlaagd met 25 centimeter, in stappen van 5 centimeter per jaar. In 2027 kan waarschijnlijk worden aangevangen met de eerste peilverlaging. Ook nadat het doel van 25 centimeter bereikt is, zal het peil blijvend worden verlaagd om gelijke tred te houden met verdere bodemdaling.
Monitoring
Verwacht wordt dat de peilverlaging gedurende zo’n twintig jaar een kleine versnelling in de bodemdaling teweeg zal brengen, maar dat dit niet voor extra verschilzetting zal zorgen. Dit zal worden gemonitord aan de hand van satellietbeelden waarmee de hoogte van straten en daken wordt gemeten. Mocht blijken dat de ingreep toch negatieve gevolgen sorteert, dan kan de peilverlaging worden opgeschort.
Ook zal de gemeente na de peilverlaging de jaarlijkse enquêtes blijven afnemen, die sinds 2024 door gebruikers van woon- en winkelruimten in het invloedsgebied worden ingevuld om in kaart te brengen hoeveel wateroverlast zij ondervinden. Dit zal worden voortgezet om te monitoren of de vochtproblemen in deze panden afnemen.
Beter tegen regen
Parallel aan al deze ontwikkelingen start de gemeente binnenkort het proefproject ‘Beter tegen regen’, om te onderzoeken hoe de waterafvoer vanaf privéterreinen verbeterd kan worden. In de binnenstad is meer particuliere dan openbare ruimte. In één van de meest dichtbebouwde en laaggelegen delen van de stad zal de gemeente samen met bewoners zoeken naar manieren om regenwater in de bodem te infiltreren, of vertraagd af te voeren.
Wateralliantie
De plannen om de zinkende binnenstad voor wateroverlast te behoeden kennen een lange voorgeschiedenis, waarin is meegedacht door inwoners en verenigingen. De ‘natste stad van het land’ kan namelijk rekenen op verschillende vrijwilligersorganisaties en bewoners met waterexpertise, die (spontaan of op verzoek) ideeën over het waterbeheer aandragen, of kritisch meelezen wanneer de gemeente of het waterschap nieuwe waterplannen maken.
De Wateralliantie Gouda, een samenwerking van stichtingen en verenigingen die zich inzetten voor het behoud van ‘het cultuurhistorisch watersysteem van de stad’, gaf tijdens en na de onderzoeksfase (op uitnodiging) kritische reacties op het KBB. De alliantie was lovend over alle uitgevoerde onderzoeken, maar verrast over de conclusies die daar uit werden getrokken. “Wij kwamen tot de verrassende conclusie dat we in het KBB andere aannamen zien dan uit onderzoek blijken”, zei waterexpert en voormalig manager bij Deltares Tom Schilperoort daarover namens de alliantie. De alliantie wees op de onzekere gevolgen van 25 centimeter peilverlaging, zoals schade aan kademuren en bruggen door paalrot, of ongelijke zetting van woningen. Schilperoort noemde het plan ‘een groot experiment’, dat bij schade tot ‘Groningse toestanden’ zou kunnen leiden.
Daar sloot alliantievoorzitter Henk Vereijken zich op de Gouwse televisieomroep bij aan. Het is nog niet eerder voorgekomen dat in zo’n complexe historische binnenstad een compartiment voor peilverlaging is gemaakt, zei hij. De alliantie vreesde dat met name panden aan de randen van het compartiment kwetsbaar zullen worden door het grote peilverschil. Ook legde hij uit dat de alliantie liever gezien had dat de doorvaarbaarheid van de stad vergroot werd in plaats van verkleind, zoals nu zal gebeuren door het afdammen van de binnenstad.
Paalrot
De Wateralliantie diende daarom een 46 pagina’s tellende zienswijze in bij de gemeente en het waterschap, en pleitte voor een beperktere peilverlaging (van 10 centimeter) in een groter gebied (de gehele stadsboezem). Daarmee zouden volgens hen minder panden schade ondervinden, en zou het beoogde doel sneller en tegen aanzienlijk lagere kosten bereikt kunnen worden.
Een peilverlaging in de gehele stadsboezem was volgens de gemeente en Rijnland echter niet de gunstigste optie. Volgens de (toentertijd door de alliantie ter discussie gestelde) argumentatie van de Stevige Stad coalitie zou het een risico vormen voor ongeveer 1200 panden, die op een houten paalfundering staan. Datzelfde aantal panden zou ook schade lijden in een ander alternatief dat overwogen is, te weten 10 centimeter peilverlaging in combinatie met het op palen zetten van alle riolering en 1900 panden (een plan wat in 2070 gereed zou zijn).
En dus bleef het bij de 25 centimeter, die nu tot uitvoer gebracht gaat worden. Ook dit plan zal schade aan huizen op paalfunderingen kunnen veroorzaken, maar dat gaat om maximaal 60 panden. Voor de eigenaren van deze panden wordt de haalbaarheid en wenselijkheid van ‘een met nadeelcompensatie vergelijkbare regeling’ onderzocht, aldus de gemeente en het waterschap.
Ontdemping van gedempte grachten
Voor sommigen hadden de plannen die in de ‘waterstad’ nu van start gaan nog grootser mogen zijn. Het Gouds Watergilde, dat zich inzet voor het ‘behoud, herstel en weer tot leven brengen van het historische water in en buiten de binnenstad’, en dat tweemaal jaarlijks volle zalen met enkele honderden deelnemers trekt bij de waterconferenties die ze organiseert, zou het liefst zien dat grachten die in het verleden gedempt zijn weer heropend worden, onder andere zodat er meer water kan worden opgevangen en afgevoerd. In 2016 bood het gilde daarom aan toenmalig wethouder Hilde Niezen en hoogheemraad Marco Kastelein een studie aan, om een discussie hierover op gang te brengen. Later (2019) pleitte het gilde hier samen met de Wateralliantie Gouda opnieuw voor. Volgens het gilde is het goed om in stedelijk gebied als vuistregel aan te houden dat zo’n 15 procent van het totale grondoppervlak oppervlaktewater moet zijn. In het centrum van Gouda is dat volgens het gilde maar 4 procent.
LEES OOK
H2O Podium: Kan de burger weerbaar zijn tegen grondwateroverlast? (column Jos Peters)
H2O Wateragenda: 12 feb - KAN Kennisevent ‘Wonen met Water in het klimaat van de toekomst’ (Rotterdam)
H2O Wateragenda: 12 maart – STOWA Kennismiddag: Modelleren stedelijk water (Amersfoort)
H2O Wateragenda: 13 maart – Platform WOW Excursie ‘Waterbeheer met respect voor onze cultuurhistorie’ (Utrecht)
H2O Wateragenda: 1 en 2 april – KNW Werkbezoek: ‘Riooloverstorten terug op de kaart’ (Breda, Antwerpen en omgeving)
ZIE OOK
Gouwenaar en bouwkundige Jan Dogterom maakte de documentaire ‘Als je huis verzakt’, over wat hem en zijn vrouw overkwam toen er tijdens werkzaamheden aan de riolering in zijn straat opeens iemand voor de deur stond, die waarschuwde dat hun huis snel aan het verzakken was.
