Als eerste waterschap heeft Wetterskip Fryslân voor de hele provincie in kaart gebracht waar PFAS voorkomt in het water. De uitkomst valt niet mee: in alle onderzochte oppervlaktewateren is PFAS aangetroffen en worden de normen overschreden. Ook in het grondwater zijn de schadelijke stoffen structureel aanwezig.
"Daar word je niet blij van", zegt Monique Plantinga, dagelijks bestuurslid bij Wetterskip Fryslân. Ze wijst op de gevolgen voor de waterkwaliteit, de natuur en de volksgezondheid. "Deze stoffen verdwijnen niet en blijven zich ophopen. En elke dag stroomt er weer PFAS naar het water. Dus draai die kraan nou eens dicht."
Gisteren bracht het Friese waterschap de resultaten naar buiten van meerdere onderzoeken die de afgelopen twee jaar zijn gedaan. Sinds 2024 kan het laboratorium van het Wetterskip ruim dertig veelvoorkomende PFAS meten, poly- en perfluoralkylstoffen die nauwelijks afbreekbaar zijn en mens en milieu kunnen schaden.
Rond de militaire vliegbasis Leeuwarden is sprake van één van de grootste PFAS-vervuilingen van Nederland. In het aangrenzende water zijn waarden gemeten tot wel 900 keer boven de norm. De vervuiling heeft zich verspreid naar een gebied van meer dan 1100 hectare.
Afvalwater
Maar ook elders in Fryslân is het beeld zorgwekkend, aldus het Wetterskip. In alle onderzochte grotere wateren worden de normen overschreden, met een factor tussen 1 en 10. In vrijwel alle poldersloten ligt de concentratie PFOS (een vorm van PFAS) boven de norm.
Onderzoek van de provincie Fryslân laat bovendien zien dat PFAS structureel aanwezig is in het grondwater en dat zelfs in diepere grondlagen al overschrijdingen voorkomen.
Dat ook in het afvalwater bijna altijd PFAS zit, blijkt uit gezamenlijk onderzoek van het waterschap en de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO). Van de 50 onderzochte bedrijven lozen er 48 PFAS in meetbare concentraties op het riool.
Verder komt trifluorazijnzuur (TFA), een zeer mobiele en nauwelijks afbreekbare PFAS-variant, veel voor. Verhoogde concentraties werden vooral gemeten in akkerbouwgebieden. PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen die afbreken tot TFA zijn "nadrukkelijk in beeld als een belangrijke oorzaak".
Totaalverbod
Voor het Wetterskip is de boodschap helder: aanpak bij de bron is de enige oplossing. Er moet een Europees totaalverbod op PFAS komen, iets waar de Unie van Waterschappen en de drinkwaterbedrijven al langere tijd voor pleiten.
Daarnaast zijn strengere regels en meer toezicht nodig om lozingen door bedrijven te voorkomen en te verminderen. "Het duurt te lang", meent Plantinga. "Elke dag stroomt er weer PFAS naar het water. Dat levert onomkeerbare schade op."
En als die schade er toch al is, zoals rond de vliegbasis Leeuwarden, moet het Rijk eveneens zijn verantwoordelijkheid nemen en meebetalen aan de sanering middels een landelijk opruimfonds. "Ook dat duurt te lang."
