In de vroege ochtend van dinsdag 25 november viel de rioolwaterzuivering Land van Cuijk in Haps stil. Wat volgde was een race tegen de klok om de zuivering via noodstroom weer op gang te krijgen en de schade voor de omgeving te beperken. Over de oorzaak is nog niets bekend, maar hoe ontwikkelde dit incident zich?
Om 4:53 uur komt bij de meldkamer van Brandweer Oost-Brabant een melding binnen: “Wateroverlast (binnen) Waterzuiveringsinstallatie Beijersbos Haps” met prioriteit met “spoed”. Het gaat om de rwzi bij Haps, in de veiligheidsregio Brabant-Noord.
In de loop van de ochtend wordt de situatie publiek. Om 9:23 uur volgt via Brabant Alert een bericht aan inwoners van Land van Cuijk, Zeeland en Odiliapeel met de oproep om zo min mogelijk het toilet door te spoelen en zo min mogelijk water in huis te gebruiken dat via de riolering naar de zuivering gaat.
Daarbij wordt gemeld dat netbeheerder Enexis aan een snelle oplossing werkt. “Op verzoek van het waterschap hebben wij de stroom van het rioolwaterzuiveringssysteem uitgeschakeld”, zegt Joost van Buchem, woordvoerder van Enexis. In de melding staat verder dat inwoners de website van Aa en Maas in de gaten moeten houden voor updates.
Even later die ochtend, om 10:24 uur, meldt Waterschap Aa en Maas dat er sprake is van stroomuitval op de rioolwaterzuivering in Haps, die het afvalwater zuivert van de gemeente Land van Cuijk en de kernen Zeeland en Odiliapeel (gemeente Maashorst).
Daarin wordt opnieuw opgeroepen tot waterbesparing en wordt uitgelegd dat langdurige stroomuitval ertoe kan leiden dat het riool volloopt en overstorten in werking treden, waardoor ongezuiverd rioolwater in sloten, beken en rivieren terechtkomt.
Een aanvullend bericht van het waterschap waarschuwt uit voorzorg om vee en huisdieren niet te laten drinken uit oppervlaktewater nabij overstorten of uit de Maas benedenstrooms van Cuijk.
Kortsluiting
Volgens het waterschap is de stroom die ochtend op de zuivering uitgezet na een storing op de installatie, om kortsluiting te voorkomen. Daardoor kwam het terrein onder water te staan, inclusief de kelder waar ook de hoogspanningsinstallaties zijn ondergebracht. Op die locatie is de spanning eraf gehaald, met als direct gevolg dat het water niet meer kon worden gezuiverd.
Netbeheerder Enexis bevestigt dat de stroom door het bedrijf is uitgeschakeld op verzoek van de rioolwaterzuivering, vanwege een lekkage op het terrein. De exacte uitschakeltijd is bij Enexis niet als reguliere storing geregistreerd, omdat het via de klantrelatie is afgehandeld en niet via het standaard storingssysteem.
Doordat de zuivering stilligt, kan het afvalwater niet meer behandeld worden. Volgens directeur Waterketen Sabrina Helmyr van Aa en Maas is eerst geprobeerd zoveel mogelijk te bufferen in het rioolstelsel van de gemeente Land van Cuijk. Toen dat systeem vol raakte, traden overstorten in werking en kwam rioolwater uit op het oppervlaktewater. Uiteindelijk legt het waterschap een bypass aan, om de zuivering heen: een directe verbinding naar de Maas, zodat het afvalwater daar geloosd kan worden.
Om 12:48 uur deelt het waterschap in een update dat de lozing op de Maas gebeurt in afstemming met Rijkswaterstaat en dat de Maas, als grote rivier met veel afvoer, het afvalwater relatief goed kan verdunnen. Tegelijk meldt het waterschap dat er op de plekken waar overstorten zijn geweest, maximaal wordt doorgespoeld met schoon water om de vervuiling zoveel mogelijk te verdunnen.
Het gaat om een biologische zuivering. Bij stroomuitval krijgen de bacteriën in de beluchtingstanks geen zuurstof meer en sterven zij na verloop van tijd af. Over de actuele staat van het slib zegt de communicatieadviseur van Aa en Maas dat er nog slib aanwezig is, maar dat de kwaliteit pas duidelijk wordt als er weer water overheen wordt gezet.
Op 25 november om 19:06 meldt Aa en Maas in een apart bericht dat het waterschap die avond hard doorwerkt aan een noodstroomvoorziening en dat men naar verwachting tot en met woensdag einde dag daarmee bezig zal zijn.
In een update op 26 november om 13:58 staat dat de avond ervoor een noodstroomvoorziening is aangesloten en inmiddels actief is. De installatie wordt dan stap voor stap weer opgestart, maar de zuivering is op dat moment nog niet in bedrijf en het binnenkomende afvalwater wordt nog direct op de Maas geloosd. Inwoners en bedrijven worden gevraagd zuinig te blijven met water.
In de avond om 20:12 meldt het waterschap dat dankzij de noodstroomvoorziening ongeveer 20 procent van de zuivering weer in gebruik is. Dat betekent dat nog circa 80 procent van het ontvangen afvalwater via de omleiding naar de Maas gaat. Het streven is om de zuivering de volgende dag om 16.00 uur weer volledig (100 procent) in bedrijf te hebben, mits de gefaseerde opstart volgens plan verloopt. Onderwijl blijft de oproep aan inwoners van kracht om spaarzaam met water om te gaan.
Op 27 november om 15:00 uur publiceert Aa en Maas de update “Doorspoelen kan weer, rioolwaterzuivering weer in bedrijf op noodstroom”. Daarin staat dat de zuivering in Haps het afvalwater uit de regio weer volledig kan verwerken en dat de tijdelijke bypass naar de Maas per direct is stopgezet. Inwoners en bedrijven in Land van Cuijk, Zeeland en Odiliapeel kunnen vanaf dat moment weer normaal water gebruiken en doorspoelen.
Tien noodaggregaten
De zuivering draait dan 100 procent op noodstroom, opgewekt door tien noodaggregaten die samen evenveel vermogen leveren als het gelijktijdige verbruik van circa 750 huishoudens. Het gaat om tien aggregaten van 4000 kVA”, zegt communicatieadviseur Sophie Hendriks van Aa en Maas.
Brabant Alert bevestigt die middag de normalisatie van de situatie in een bericht dat om 15:52 uur is geplaatst en om 15:56 uur voor het laatst is bijgewerkt. Daarin staat dat de rioolwaterzuivering het afvalwater weer volledig kan verwerken en dat inwoners en bedrijven het riool weer normaal kunnen gebruiken.
Volgens Hendriks heeft de oproep om minder water te gebruiken een meetbaar effect gehad. “De gezamenlijke inspanning van inwoners en bedrijven heeft ervoor gezorgd dat er tussen de 10 en 20 procent minder water door het riool is gegaan dan normaal, goed voor een reductie van 140.000 tot 280.000 liter per uur. Daardoor kwam aanzienlijk minder ongezuiverd afvalwater in de Maas terecht.”
Om de effecten van de overstorten en lozingen in beeld te brengen, zet het waterschap drones in. Er is op drie locaties gevlogen. Ter hoogte van de Maas is wel enige vervuiling waargenomen, maar volgens het waterschap viel die “enorm mee” en was de vervuiling van korte duur.
Tijdens en direct na het incident blijft één vraag nadrukkelijk openstaan: wat is precies de oorzaak van de storing? “Daar kunnen we nog niets over zeggen”, zegt Hendriks. De zuivering is al langere tijd in verbouwing, maar het is nog niet duidelijk of die werkzaamheden iets met de storing te maken hebben. "Vaststaat wel dat er water de kelder is ingestroomd, maar waardoor de storing bij de pompen precies is veroorzaakt, is nog onbekend", zegt Joletta Noomen, tevens woordvoerder bij Aa en Maas.
Evaluatie
Ook over de technische staat van de installatie kan het waterschap op dit moment nog geen volledig oordeel geven. "Eerst worden alle fasen en stappen van het proces nagelopen om te bepalen wat de impact is geweest en wat hersteld of eventueel vervangen moet worden. Tot nu toe lag de volledige focus op het realiseren van noodstroom; pas tijdens dat herstelproces wordt duidelijk of men daarbij al aanwijzingen richting de oorzaak tegenkomt", aldus Noomen.
Noomen benadrukt dat er bij elke calamiteit wordt geleerd, zowel in proces als in samenwerking. "Vandaag vindt er eerst een intern overleg plaats, gevolgd door een bijeenkomst op uitvoerend niveau komende maandag. Daarna wordt de situatie uitgebreid geëvalueerd."
