“Veel mensen weten het niet”, zegt Franciska de Vries, hoogleraar bodemecologie aan de Universiteit van Amsterdam, “maar de bodem vormt een belangrijk reservoir van zowel antibiotica als resistentiegenen”. Dat is van belang omdat de bodem daarmee een rol kan spelen in de verspreiding van antibioticaresistentie binnen het bredere milieu, bijvoorbeeld richting water.
“In de bodem woedt een continue oorlog”, vervolgt De Vries. “Bacteriën maken in de strijd om het voortbestaan antibiotica aan en als bescherming daartegen ook weer resistentiegenen. We weten dat het aantal resistente genen toeneemt als het warmer en vochtiger wordt. Het gevolg daarvan kan zijn dat bacteriën de ongevoeligheid voor antibiotica sneller door kunnen geven aan andere bacteriën.”
Wat gebeurt er met de aanmaak van antibioticaresistente genen als extreme weersomstandigheden (hitte, droogte en overstromingen) niet langzaam, maar ineens optreden? Die vraag onderzocht De Vries in een recent experiment. “Daarmee bouwden we voort op een eerder, meer algemeen onderzoek waarmee we beter wilden begrijpen hoe bodemorganismen reageren op extreme weersomstandigheden. Bodems vervullen namelijk belangrijke functies, zoals het vasthouden van CO₂.”
Voor dat onderzoek werden bodemmonsters uit 30 Europese locaties (‘van IJsland tot Griekenland, dus van nat en koud tot droog en warm’) blootgesteld aan weersextremen. “Het bleek dat goed te voorspellen is hoe bodems reageren. In natte, koude bodems raken bacteriën en schimmels veel sneller ontregeld door hitte en droogte. Die bodems verliezen dan makkelijker hun functies zoals CO2-opslag. Dat zagen we bijvoorbeeld bij bodems uit de poolcirkel. En dat is slecht nieuws, want deze gebieden warmen snel op.”
Als vervolg op dit onderzoek wilde De Vries dus weten wat klimaatextremen doen met resistentiegenen. “We zagen dat alleen extreme hitte ervoor zorgt dat de bacteriën het echt zwaar hebben. We hadden verwacht dat ze door de stress die dat oplevert, meer zouden gaan investeren en extra resistentiegenen aan zouden maken. Dat gebeurde echter niet. Ze gingen in een soort overlevingsstand. Dat is het goede nieuws. Overigens: dat laat onverlet dat de natte koude bodem in Nederland in het algemeen zwaar te lijden heeft onder hittegolven.”
Voor dit onderzoek werden de bodems in klimaatkamers een week blootgesteld aan de weersextremen en daarna nog vier weken gevolgd. “In de klimaatkamers waren geen planten, maar die spelen natuurlijk wel een belangrijke rol in de bodem. Ik zou dit onderzoek daarom graag herhalen in het veld, onder realistische omstandigheden om zo het hele systeem te kunnen bekijken.”
