Een uitspraak van het Internationaal Gerechtshof (IGH) zet het Nederlandse klimaatbeleid opnieuw onder een vergrootglas. Dat schrijven Advocates for the Future, Greenpeace en het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten in een brief aan de Tweede Kamer. De organisaties stellen dat Nederland momenteel niet voldoet aan zijn internationaalrechtelijke plichten om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen, met name in de Noordzee.
Op 23 juli publiceerde het IGH een zogeheten Advisory Opinion waarin het hof duidelijk uiteenzet welke verplichtingen landen hebben in de strijd tegen klimaatverandering. Volgens de juristen betekent deze uitspraak dat landen - en in het bijzonder rijke landen zoals Nederland - alles moeten doen om de opwarming te beperken tot maximaal 1,5 graden. Dat is volgens het Hof geen politiek streven, maar een juridisch bindende norm.
De advocaten sommen vijf kernverplichtingen op die direct gevolgen hebben voor het Nederlandse beleid: het 1,5 graden-doel als harde norm, maximale en eerlijke ambitie in nationale klimaatdoelen, de plicht om bedrijven te reguleren, verplichte adaptatiemaatregelen en grensoverschrijdende aansprakelijkheid voor klimaatschade.
Hoewel Nederland reductiedoelen heeft vastgelegd in de Klimaatwet, voldoet die wet volgens de organisaties niet aan de eisen van het IGH. De wet noemt het 1,5 graden-doel niet expliciet en biedt ruimte voor emissies die hoger liggen dan het mondiale koolstofbudget toestaat. Daarmee ontbreekt de verplichting om de “hoogst mogelijke ambitie” te tonen, een criterium dat volgens het hof juridisch afdwingbaar is.
De brief verwijst naar recente berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving, waaruit blijkt dat het huidige pakket aan maatregelen onvoldoende is om in 2030 de wettelijke reductie van 55 procent te halen. Bovendien zijn verschillende klimaatmaatregelen sinds die tijd afgezwakt of uitgesteld, zoals de invoering van de CO₂-heffing en de geplande uitbreiding van windparken op zee.
Nieuwe gasprojecten strijdig met verplichtingen
Een belangrijk punt van zorg is de plicht om private actoren te reguleren. Volgens de juristen handelt Nederland in strijd met die verplichting door fossiele subsidies in stand te houden, nieuwe vergunningen voor gaswinning te verlenen en investeringen in fossiele infrastructuur toe te staan. Zo worden er momenteel vergunningen voorbereid voor nieuwe gasboringen op de Noordzee, waaronder het N05-A-project en het L07-F-project.
Het Internationaal Energieagentschap benadrukte eerder dat uitbreiding van olie- en gasproductie geen plek heeft in een 1,5 graden-scenario. Volgens de brief kan het toestaan van zulke investeringen door de staat daarom zelfs onrechtmatig zijn. Ook ontbreekt het aan concrete reductieverplichtingen voor grote uitstoters, stellen de organisaties.
Naast mitigatie is adaptatie volgens het IGH een rechtsplicht. De brief wijst erop dat Nederland hierin achterblijft, ondanks recente klimaatextremen zoals droogte, hitte en de overstromingen in Limburg. Vooral Caribisch Nederland is kwetsbaar en heeft nog geen adequaat adaptatieplan.
De organisaties waarschuwen voor een groeiende kans op rechtszaken en schadeclaims. Ze verwijzen naar eerdere zaken zoals Urgenda en KlimaSeniorinnen, maar ook naar recente procedures tegen de staat - waaronder die van bewoners van Bonaire, die strengere reductiemaatregelen eisen en bescherming tegen klimaatrisico’s.
Niet-nakoming van verplichtingen kan volgens het IGH leiden tot aansprakelijkheid voor klimaatschade buiten de eigen landsgrenzen. Dat geldt ook voor private partijen, zoals het Havenbedrijf Rotterdam, waarmee Advocates for the Future in gesprek is over het ontbreken van een fossiele afbouwstrategie.
Aanbevelingen
De brief mondt uit in een dringende oproep aan de politiek om het Nederlandse klimaatbeleid in lijn te brengen met de internationale verplichtingen die het Internationaal Gerechtshof heeft geschetst. De organisaties vragen de Kamer om het 1,5 graden-doel expliciet en juridisch bindend in de Klimaatwet vast te leggen en daarnaast de reductiedoelen voor 2030, 2040 en 2050 aanzienlijk te verhogen.
Ook moet volgens hen een einde komen aan fossiele prikkels: alle fossiele subsidies zouden versneld moeten worden afgebouwd en er zouden geen nieuwe vergunningen voor gaswinning meer mogen worden verleend. Uitbreiding van fossiele infrastructuur, zoals LNG-terminals of havenprojecten, moet worden stopgezet. Verder pleiten de organisaties voor strikte, afdwingbare reductieverplichtingen voor grote uitstoters, zodat beleidsdoelen niet vrijblijvend blijven.
Tot slot moet het adaptatiebeleid volgens hen fors worden versterkt, met specifieke aandacht voor kwetsbare groepen en voor Caribisch Nederland, waar de gevolgen van klimaatverandering al bijzonder voelbaar zijn. “Stilzitten was nooit een optie, nu nog minder”, besluit ondertekenaar Maikel van Wissen namens Advocates for the Future.
