Voor de tweede keer in korte tijd heeft de Gemeente Alkmaar deze week een speciale reinigingsoperatie moeten uitvoeren om kwikhoudend slib uit de riolering te verwijderen. De vervuiling kwam eind 2025 aan het licht door hoge kwikwaarden in het rioolslib van de rioolwaterzuivering in Alkmaar, wat uiteindelijk naar een - inmiddels opgedoekte - cocaïnewasserij leidde.
Notoire kwiklozingen zijn veelal bedrijfsmatig: aardgasboringen van de NAM, metaalindustrie zoals Tata Steel, raffinaderijen, of afvalverwerkers (zoals de afvalverbranding in Rozenburg, die in 2022 zo’n 10 kilo kwik op het Scheur loosde nadat het bedrijf ‘ongeveer 1600 – 1650 kg kwik ontving zonder dit te weten’). De laatste jaren begint duidelijk te worden dat ook het terugwinnen (wassen) van cocaïne uit smokkelwaar tot het brede spectrum van potentiële kwikbronnen in Nederland behoort.
Satésaus
Om cocaïne onopgemerkt langs de douane te krijgen, wordt de stof in het land van herkomst steeds vaker in opgeloste vorm verstopt in bijvoorbeeld kleding, plastic of etenswaren, variërend van satésaus tot cacao en chiazaad. Eenmaal in Nederland wordt de cocaïne weer uit deze producten ‘gewassen’, en “er zijn aanwijzingen dat kwik in cocaïnewasserijen wordt gebruikt voor het terugwinnen van cocaïne uit ’dragermaterialen”, vertelde Nicole van Berkel van ‘Lekker Veilig’ in januari aan De Telegraaf. Lekker Veilig is een organisatie die onder meer gemeenten en veiligheidsregio’s ondersteunt om drugs- en milieucriminaliteit eerder te signaleren.
“De koks gebruiken het als ’reductiestap’, waarbij het in contact komt met chemische tussenvormen en later weer uit het mengsel wordt gescheiden”, aldus Van Berkel. “Wanneer deze technieken naar Nederland worden geïmporteerd, krijgen we niet alleen een nieuw crimineel verdienmodel, maar ook een extra bron van langjarige milieuschade. In Zuid-Amerikaanse landen zien we al langer hoe kwik zich ophoopt in rivierbodems en delta’s, met enorme kosten voor sanering en blijvende schade voor visserij en recreatie.”
Rioolslib
Alkmaar kan er inmiddels over meepraten. Begin december trof een eindverwerker van rioolslib 65 milligram kwik per kilogram droge stof aan in het rioolslibgranulaat van rioolwaterzuiveringsinstallatie Alkmaar. Normaliter ligt dit gehalte rond de 1 milligram. Boven de 50 milligram moet het slib als chemisch afval worden behandeld. Metingen in de riolering en bij rioolgemalen leidden vervolgens naar een pand op een Alkmaars bedrijventerrein, en daaropvolgend de aanhouding van acht verdachten.
Bij een zitting in februari waarbij de eerste twee verdachten voor de rechter stonden, gaf het Openbaar Ministerie volgens het Noordhollands Dagblad aan dat ook in Amsterdam en Velsen-Noord ‘verhoogde kwikwaarden gevonden’ zijn en dat ook op deze locaties ‘chemicaliën door de leidingen gespoeld’ zijn. Het OM heeft de zaak momenteel in onderzoek.
Sanering van het riool
In Alkmaar leidde het ertoe dat de gemeente de riolering in en om de cocaïnewasserij begin maart heeft laten leegzuigen. Bij deze werkzaamheden werden zulke hoge kwikwaarden gemeten dat een twintigtal bedrijven in de omgeving zelfs moest worden ontruimd om blootstelling aan kwikdampen te voorkomen.
Vorige week informeerde wethouder Jan Hoekzema de gemeenteraad dat uit onderzoek is gebleken dat ook het slib in het riool in de omgeving van het pand verhoogde kwikwaardes vertoonde. Daarom volgde deze week opnieuw een saneringsactie om ook dat deel van het riool leeg te zuigen.
De schoonmaakoperaties moesten worden uitgevoerd door een gespecialiseerd bedrijf dat te werk ging in beschermende pakken en gasmaskers, om inademing van kwikdampen te voorkomen. Rondom het werk werden veiligheidszones afgezet, en omwonenden werd gevraagd om ramen en deuren twee dagen dicht te houden en achtertuinen niet te gebruiken.
Kosten
De kosten voor dit alles worden voorlopig gedragen door de gemeente, maar die heeft aangifte gedaan en hoopt de kosten te kunnen verhalen op de criminelen, als het tot een veroordeling komt. Van welke orde van grootte deze kosten zullen zijn is op dit moment nog niet te zeggen, laat een woordvoerder weten.
Ook het hoogheemraadschap heeft er kosten aan gehad, onder andere doordat kwikhoudend rioolslib van rwzi Alkmaar naar een gespecialiseerde verwerker moest worden afgevoerd. Voor uitspraken over het al dan niet willen verhalen van deze kosten op de veroorzakers is het nog vroeg, aldus een woordvoerder.
Uit eerdere opsporingen van kwikgebruik in de drugsbranche is bekend dat de kosten voor het afvoeren van afval behoorlijk kunnen oplopen zodra het om kwik gaat. “Het opruimen van het kwik dat als afval vrijkomt (..) kan financieel gierend uit de klauwen lopen”, zei bijvoorbeeld Anton Jansen van de Gelderse politie in Tubantia over een (in dit geval methamfetamine-gerelateerde) drugszaak in 2020. “De gemeente kan verhalen op de daders”, zei de politieman ook, maar “doorgaans komt het er op neer dat er niet te plukken is van een kale kip”.
KWIK
De bronnen en routes waarlangs kwik en kwikverbindingen zich naar en door het aquatisch milieu bewegen zijn divers en complex. Het metaal kent een mondiaal verspreidingsmechanisme, onder andere door de uitstoot van kwikgas door vulkanen. In Nederland vormt atmosferische depositie waarschijnlijk de voornaamste verspreidingsroute naar oppervlaktewater, bleek vorig jaar uit onderzoek van Deltares. Atmosferische uitstoot is het gevolg van bijvoorbeeld de verbranding van steenkool, afval, of amalgaamvullingen in crematoria. Wat lozingen betreft zijn er enerzijds de relatief goed te monitoren puntbronnen zoals eerdergenoemde voorbeelden uit de industrie (of, in afnemende mate, tandartspraktijken), maar ook diffuse bronnen (bijvoorbeeld via natuurlijke grondwaterstroming uit stortplaatsen en begraafplaatsen) en aanvoer vanuit het buitenland.
In veel grond- en oppervlaktewaterlichamen ligt de achtergrondconcentratie boven de lokaal geldende waterkwaliteitsnorm, en voor veel KRW-waterlichamen is kwik één van de stoffen die maken dat er sprake is van ‘one out, all out’. In bijvoorbeeld de KRW-oppervlaktewaterlichamen van het Rijk staat kwik – zonder uitzondering – in alle waterlichamen op ‘rood’. Kwik accumuleert in vetweefsel van vissen en schelpdieren, en door gestapelde blootstelling via voedsel en drinkwater krijgen volwassenen er te veel van binnen, aldus het RIVM. Kortom, bij uitstek een stof waarvan de waterketen er eigenlijk geen nieuwe bronnen bij kan hebben.
