Lithium staat bekend als een cruciaal metaal in de energietransitie. Het is onmisbaar voor batterijen in elektrische auto’s, opslag van duurzame energie en consumentenelektronica. Minder zichtbaar is waar die grondstof ook terechtkomt: in het water van Europese rivieren. En daarmee in de Rijn, een belangrijke bron voor een aantal drinkwaterbedrijven.
Sinds het afnemen van de mijnbouwactiviteiten in het Rijnstroomgebied was er jarenlang een dalende trend van lithium - dat ook van nature in water voorkomt - in de Rijn, maar de hoeveelheden nemen toe. Dat heeft alles te maken met de snelle opschaling van lithiumwinning, -verwerking en -recycling in Europa, met name in Duitsland en Frankrijk. Langs het stroomgebied van de Rijn verrijst nieuwe industrie voor de batterij-industrie. Afvalwater uit die industriële processen wordt geloosd op de rivier en haar zijtakken. Wat bovenstrooms gebeurt, werkt benedenstrooms door.
Volgens RIWA-Rijn, de vereniging van drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van de Rijn, komt in Nederland via de rivier inmiddels gemiddeld 13 microgram lithium per liter binnen. Dat is meer dan de 11 microgram per liter die het RIVM hanteert als indicatieve veilige waarde voor mens en dier in zoet oppervlaktewater. Metingen bij Lobith laten zien dat concentraties daar “grotendeels” boven deze risicogrens liggen, terwijl ze verder stroomafwaarts vaak weer afnemen.
Toenemende bezorgdheid
Dat heeft geleid tot een toenemende bezorgdheid bij drinkwaterbedrijven die afhankelijk zijn van de Rijn. Zij zien dat, naast andere verontreinigende stoffen, lithium toeneemt. In het RIWA-Rijn jaarrapport 2024 werden meer stoffen gemeten boven streefwaarden dan in het voorgaande jaar (75 parameters overschreden de norm in 2024 tegenover 65 in 2023).
Dat maakt lithium tot een concreet aandachtspunt voor waterbeheerders en drinkwaterbedrijven. Niet alleen vanwege mogelijke gezondheidsrisico’s - bij te hoge blootstelling kan lithium leiden tot vergiftiging en nierschade - maar ook omdat de stof lastig te verwijderen is met gangbare drinkwaterzuivering. Waar zuivering tekortschiet, verschuift de aandacht naar preventie: voorkomen dat de stof überhaupt in het water terechtkomt.
Juist daar wringt de schoen. Voor lithium bestaat in Nederland en Europa geen formele milieukwaliteitsnorm voor oppervlaktewater. De stof staat niet op de lijst van prioritaire stoffen of specifieke verontreinigende stoffen en wordt daardoor niet getoetst binnen de Kaderrichtlijn Water. Ook maakt lithium geen standaard onderdeel uit van de waterkwaliteitsmonitoring of de Emissieregistratie. Dat betekent dat lozingen juridisch moeilijk te begrenzen zijn en dat structureel inzicht in trends ontbreekt.
In een in opdracht van Rijkswaterstaat uitgevoerd onderzoek wordt daarom geconcludeerd dat de rijksoverheid een milieunorm voor lithium moet opstellen, de stof moet opnemen in monitoringprogramma’s en in de Emissieregistratie. Het rapport waarschuwt dat “humane risico’s aandacht dienen te krijgen” en dat gebruikers van Rijn- en Maaswater “nu al of in de toekomst mogelijk last krijgen van hoger lithiumgehalten”.
RIWA-Rijn, een samenwerkingsverband van Nederlandse waterleidingbedrijven, zet de analyse om in een bestuurlijke oproep. De organisatie vraagt de Europese Commissie om een Europese milieukwaliteitsnorm voor lithium in oppervlaktewater vast te stellen. Volgens RIWA is nationale regelgeving onvoldoende zolang de belangrijkste bronnen zich buiten Nederland bevinden.
Directeur Gerard Stroomberg wijst erop dat langs de Rijn in Duitsland en Frankrijk in de komende jaren naar verwachting zo’n 200.000 ton lithiumzouten per jaar wordt gewonnen, verwerkt en gerecycled. Bij die activiteiten komt afvalwater vrij dat uiteindelijk in de Rijn belandt.
Uitbreidingsplannen industrie
De urgentie neemt toe door concrete uitbreidingsplannen. Tussen Bazel en Frankfurt zijn projecten voorzien voor grootschalige lithiumwinning en -verwerking, onder meer voor lithiumhydroxide dat wordt gebruikt in batterijen. RIWA-Rijn verwacht dat de komst van een batterijrecyclingfabriek in Dormagen alleen al kan leiden tot een toename van minstens 8 microgram lithium per liter in de Rijn.
Stroomberg benadrukt dat het niet gaat om het afremmen van de energietransitie, maar om het voorkomen van nieuwe waterkwaliteitsproblemen. “De concentraties van lithium zullen stijgen in ons oppervlaktewater en daarom is preventief van belang om de vergunningen voor industriële lozingen van lithium in het Rijnwater te begrenzen op basis van een Europese milieukwaliteitsnorm.”
Tot nu toe verloopt de normeringsdiscussie traag. Pogingen om via de Internationale Rijncommissie tot gezamenlijke afspraken te komen, liepen vast. Met name Duitsland verzette zich tegen het opnemen van lithium in het gezamenlijke onderzoekskader. Daarom verlegt RIWA-Rijn de inzet naar Brussel, met het verzoek lithium onder de Kaderrichtlijn Water te brengen.
Eind vorige week kwam er dan toch een reactie van de Europese Commissie. De Commissie heeft aangegeven dat zij wil werken aan normen voor lithium in rivierwater. Daarmee erkent Brussel dat de toenemende aanwezigheid van lithium in grote rivieren, zoals de Rijn, een bredere waterkwaliteitsvraag is die niet uitsluitend nationaal kan worden opgelost.
Voor RIWA-Rijn is dat een belangrijk signaal, maar tegelijk reden tot voorzichtigheid. De organisatie wijst erop dat het nog jaren kan duren voordat Europese normen daadwerkelijk zijn vastgesteld en juridisch afdwingbaar worden. Zolang die normen ontbreken, blijven drinkwaterbedrijven volgens RIWA afhankelijk van vrijwillige afspraken en nationale maatregelen, terwijl de industriële activiteiten in het Rijnstroomgebied juist versneld toenemen.
RIWA benadrukt daarom dat erkenning door de Europese Commissie een eerste stap is, maar dat snelle doorvertaling naar concrete milieukwaliteitsnormen noodzakelijk is om verdere stijging van lithiumconcentraties in het Rijnwater te voorkomen.
LEES OOK
H2O Actueel: Europese Commissie wil ook normen lithium in rivierwater
H2O Actueel: RIWA-Rijn roept op tot Europese milieunorm voor lithium in water
H2O Actueel: Op z’n vroegst over 5 jaar EU-normen voor lithium in Rijnwater
