Tijdens het Plastival in maart 2025 onderzochten onderzoekers, beleidsmakers, ondernemers, studenten en bewoners samen welk zwerfafval de Rijn-Maasdelta vervuilt, waar het vandaan komt en wat we eraan kunnen doen. Een uniforme aanpak is weinig effectief en gerichte maatregelen per locatie zijn noodzakelijk.
Geschreven door Tijmen den Oudendammer, Lisette van Leemput (Hogeschool Rotterdam), Wouter Jan Strietman (Wageningen Social & Economic Research)
Download hier de pdf van dit artikel.
Al sinds 2020 bundelen overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties hun krachten in de Community of Practice Plastic (CoPP) voor het vergroten van kennis over het meten, inzamelen, verwerken en voorkomen van plasticvervuiling in de Rijn-Maasdelta [1]. Het kernteam van dit netwerk bestaat uit het Centre of Expertise HRTech van Hogeschool Rotterdam, gemeente Rotterdam, Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid en Port of Rotterdam. Uit dit kernteam is binnen de CoPP het Living Lab Plasticvrije Delta ontstaan, waarin praktijkonderzoek centraal staat rond de vraag: hoe maken we de Rijn-Maasdelta plasticvrij?
Een van de grootste uitdagingen is het verbinden van talloze lokale en regionale initiatieven, zodat kennis, data en maatregelen elkaar versterken en één krachtige beweging vormen. Om daarin een versnelling te realiseren, kozen de partners voor een vernieuwende aanpak: een meerdaags evenement in festivalvorm waarin onderzoek, kennisdeling, ontmoeting en bewustwording samenkomen. Het resultaat was het Rijn-Maas PLASTIVAL, georganiseerd door het kernteam, met ondersteuning van Wageningen Social & Economic Research (onderdeel van Wageningen University & Research).
Plastic vervuiling zichtbaar maken: 48 m³ afval
Om de omvang van de plasticvervuiling tastbaar te maken, werd in de Onderzeebootloods in Rotterdam 48 m³ afval (vergelijkbaar met ongeveer drie volle vuilniswagens) uitgestald, afkomstig van zestien locaties in de delta. Dit materiaal was in de maanden voorafgaand aan het evenement ingezameld door het kernteam en partners als Staatsbosbeheer en CLEAR Rivers, en diverse opruimgroepen vrijwilligers.
Het doel: een realistisch beeld geven van de hoeveelheid en samenstelling van het afval uit de delta en deelnemers – van scholieren tot experts – letterlijk met het probleem confronteren. Van het afval van acht geselecteerde locaties, verdeeld over haven-, stedelijk en rivierengebied, is de samenstelling vervolgens onderzocht.
Afbeelding 1. Litter-ID-sessie rondom gesorteerd afval van een onderzoekslocatie. Foto: Tijmen den Oudendammer
Van overzicht naar inzicht met Litter‑ID
Het afval dat aanspoelt in de Rijn-Maasdelta is geen willekeurige verzameling, maar in feite een gedetailleerde vingerafdruk van menselijke activiteiten in het gebied zelf en van activiteiten stroomopwaarts. Om dit zichtbaar en herleidbaar te maken is gebruik gemaakt van de Litter-ID-methodiek van Wageningen Social & Economic Research [2]. Bij deze aanpak wordt verzameld zwerfafval op basis van OSPAR-categorieën [3] gesorteerd. Dit gesorteerde afval vormt vervolgens het vertrekpunt voor een gesprek met betrokkenen uit een gebied, van ondernemers en beleidsmakers tot beheerders en bewoners, die hun praktijkkennis inbrengen. Zij duiden samen de meest waarschijnlijke bronnen en oorzaken van de vervuiling, en bepalen welke maatregelen kansrijk zijn.
Mogelijke bronnen en herkomst van plastic vervuiling
In totaal zijn 13.984 voorwerpen gecategoriseerd, waarvan 87 procent plastic. Ruim 40 procent daarvan is direct te herleiden tot consumptieafval, zoals snack- en voedselverpakkingen, maar ook piepschuim en onherkenbare stukken plasticfolie komen veel voor.
De samenstelling blijkt per deelgebied (haven, stad, rivier) en locatie sterk te verschillen, wat duidt op verschillende bronnen en oorzaken. Zo domineert op de stadslocaties (Coolhaven en Persoonshaven) consumentenafval: naast voedsel- en snackverpakkingen liggen hier vooral veel drankblikjes, sigarettenverpakkingen, wietzakjes en plastic tasjes van lokale supermarkten in het water. Nadere analyse laat zien dat het vooral gaat om fastfoodverpakkingen en energydrinkblikjes (62% van alle blikjes), en dat het afval relatief nieuw is. De samenstelling van het afval kan erop wijzen dat een groot deel afkomstig is van jongeren en andere gebruikers in de nabije omgeving. Uit stakeholdersessies kwam naar voren dat de veroorzakers inderdaad voornamelijk jongeren zijn.
In het rivierengebied (Sassenplaat, Numansdorp en de Biesbosch) vertelt het verzamelde afval een heel ander verhaal: Hier ligt niet alleen recent zwerfafval, maar ook ouder materiaal, dat via de rivieren is aangevoerd, soms zelfs uit Duitsland en België. Zo werden er verschillende boterkuipjes gevonden die terug te voeren zijn naar overstromingen in 2021, toen er vanaf een bedrijventerrein langs de Maas in België verpakkingen wegspoelden. Ook scheepvaart is als bron herkenbaar, onder meer in de vorm van wrijfhouten (houten en kunststof ‘stootwillen’ voor schepen).
Het havengebied (Rozenburg, Maassluis en Londenhaven) laat een meer gemengd beeld zien. Naast veel consumentenafval duiken hier ook typische haven- en industriegerelateerde voorwerpen op. Vooral bij de Londenhaven werden veel zogenoemde nurdles (plastic korrels uit de kunststofindustrie) aangetroffen (meer dan 1.300 stuks, niet meegenomen in het totaalaantal). Ook containerzegels (voor de verzegeling van zeecontainers) en touwen kwamen hier opvallend vaker voor dan in de andere deelgebieden. Dit wijst op de directe invloed van havenactiviteiten en scheepvaart.
Afbeelding 2. De top-10 van gecategoriseerde voorwerpen in de deelgebieden Haven (oranje kader), Stad (blauw kader) en rivier (groen kader). Per categorie is de meest waarschijnlijke herkomst aangeven: consumptieafval (oranje), bouw- en/of industrieafval (geel) en onbekend (blauw)
Maatregelen voor een plasticvrije delta
De resultaten maken duidelijk dat de samenstelling en dus de herkomst van afval per deelgebied (stad, haven, rivierengebied) sterk verschilt. Wie de vervuiling effectief wil aanpakken, kan daarom niet volstaan met één algemene maatregel, maar moet gericht handelen per deelgebied. Op basis van de Litter-ID-sessies en data-analyse zijn voor elk deelgebied mogelijke gebiedsgerichte acties geformuleerd.
Voor de aanpak van stedelijke vervuiling ligt de sleutel bij jongere gebruikers en hun directe leefomgeving. Samen met lokale ondernemers kunnen maatregelen worden genomen, zoals extra afvalvoorzieningen op plekken waar jongeren samenkomen en gezamenlijke communicatie om afval van lokale supermarkten en coffeeshops te beperken. Daarvoor is wel aanvullend lokaal onderzoek nodig om de precieze herkomst van zwerfvuil te herleiden en relevante partijen gericht te betrekken.
In het havengebied is meer onderzoek nodig naar de herkomst van consumentenplastic: komt het van lokale recreanten, van stroomopwaarts of van scheepvaart? Voor typische havenvoorwerpen, zoals nurdles en containerzegels, is directe actie richting havenbedrijven noodzakelijk. Deze voorwerpen komen vaak in het water terecht door onzorgvuldig gebruik, waardoor betere werkprocessen nodig zijn om verlies van de plastic korrels te voorkomen. Ook is er een veilige, gestandaardiseerde manier nodig om containerzegels te verwijderen, zodat ze niet onbedoeld in het milieu terechtkomen.
In het rivierengebied zijn de bronnen nog diffuser en moeilijker te herleiden dan in het havengebied. Omdat de bronnen vaak niet vast te stellen zijn, ligt de nadruk hier op het regelmatig schoonhouden van locaties. Omdat deze locaties veelal slecht bereikbaar zijn (alleen vanaf het water) en opruimen veel inspanning vergt (veel begroeiing en groot oppervlak), is het ondersteunen van vrijwilligersgroepen een kansrijke manier om vervuiling hier structureel te beperken.
Gezamenlijke opgave
Het Plastival heeft de vervuiling in de delta niet alleen zichtbaar gemaakt, maar ook begrijpelijk. Het onderzoek laat zien dat zwerfafval geen uniform probleem is: in elk deelgebied domineren andere bronnen. Juist die verschillen maken duidelijk dat een plasticvrije delta alleen haalbaar is met gerichte maatregelen per gebied én sterke preventie bij de bron.
Door samenwerking tussen lokale stakeholders, experts en onderwijsinstellingen is brede betrokkenheid van partijen in de regio ontstaan. Daarbij blijkt hoe essentieel lokale kennis is om data te vertalen naar effectieve acties, en hoe groot de rol van lokale vrijwilligers is. Tegelijk onderstreept het onderzoek dat samenwerking met ondernemers cruciaal is om te voorkomen dat afval überhaupt in het milieu terechtkomt.
Bij de afsluiting van het driedaagse festival ondertekenden bestuurders van Rijkswaterstaat, gemeente Rotterdam, Port of Rotterdam en Hogeschool Rotterdam daarom een gezamenlijke Call to Action. Hun boodschap: een plasticvrije delta is geen onbereikbare droom, maar een complexe puzzel, waarvan iedere partij een stukje van de oplossing in handen heeft.
Om de voorgestelde maatregelen om te zetten in een samenhangende en effectieve aanpak, is een structureel samenwerkingsverband nodig waarin de partijen programmatisch, gebiedsgericht en met gedeelde verantwoordelijkheid werken. Alleen door kennis, data, praktijkervaring en bestuurlijke slagkracht te bundelen kan de Rijn-Maasdelta stap voor stap schoner worden en uiteindelijk plasticvrij. Door al deze aspecten samen te brengen, maarkeert het Rijn-Maas Plastival een belangrijke stap richting een plasticvrije delta.
Een volledige rapportage van (onderzoeks-)opbrengst van het Plastival is beschikbaar [4].
Afbeelding 3. Ondertekening Call to Action ‘Samen maken we de puzzel compleet voor een plasticvrije Rijn-Maasdelta’. V.l.n.r.: Joost van Maaren (gemeente Rotterdam), Berte Simons (Port of Rotterdam), Ronald Nomes (Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid), Robert van Ingen (Hogeschool Rotterdam), Judith van der Stel (Rijkswaterstaat West-Nederland Zuid). Foto: Anniek van der Hoek CoE HRTech
Samenvatting
Tijdens het Plastival in maart 2025 onderzochten onderzoekers, beleidsmakers, ondernemers, studenten en bewoners samen welk zwerfafval de Rijn-Maasdelta vervuilt, waar het vandaan komt en wat we eraan kunnen doen. Analyse van de data van het Plastival heeft duidelijke verschillen getoond in typen afval tussen stad, haven en rivier. Dit wijst op uiteenlopende bronnen per gebied. Daardoor is een uniforme aanpak weinig effectief en zijn gerichte maatregelen per locatie noodzakelijk.
REFERENTIES1. Hogeschool Rotterdam (z.d.) Community of Practice Plastic.
https://www.hogeschoolrotterdam.nl/onderzoek/projecten-en-publicaties/coe-hrtech/duurzame-stedelijke-delta/community-of-practice-plastic/, geraadpleegd op 23 maart 2026
2. Strietman, W.J. et al. (2023). Pilotstudie inzet Litter-ID bij de landelijke monitoringstrategie voor rivierafval. Wageningen Economic Research, Rapport 2023-017.
3. Van Emmerik, T. et al. (2020). ‘Riverbank macrolitter in the Dutch Rhine-Meuse delta’. Environmental Research Letters, 15(10). https://doi.org/10.1088/1748-9326/abb2c6
4. Den Oudendammer, T.T., Van Leemput, L.M.A., Strietman, W.J., Giesbers, E. (2025). Het Rijn-Maas Plastival! Duik in de aanpak voor een plasticvrije Rijn-Maasdelta. Hogeschool Rotterdam Centre of Expertise HRTech.
https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/afbeeldingen/onderzoek/kenniscentra/coe-hrtech/het-rijn-maas-plastival-2025_rapportage.pdf
