‘De zandcrisis is niet langer een hypothetisch vraagstuk’, waarschuwt het United Nations Environment Programme (UNEP) in een gister gepresenteerd rapport. We winnen zand sneller dan dat de natuur haar voorraden kan aanvullen, en de natuur heeft haar zand zelf óók hard nodig. “De urgentie is duidelijk. De hulpmiddelen zijn beschikbaar. Wat nu nog rest, is collectief en daadkrachtig optreden.”
Het kost de natuur honderdduizenden jaren om zand te maken via geologische erosieprocessen. Toch gebruiken we zand in een ‘duizelingwekkend tempo van 50 miljard ton per jaar’, schrijft het UNEP. Dit verschil in tempo leidt tot een kloof tussen vraag en aanbod, en brengt momenteel grote infrastructuurprojecten tot stilstand, waarschuwt de VN-organisatie.
Ondertussen groeit de wereldwijde vraag naar zand ‘explosief’: door bevolkingsgroei, economische groei en klimaatverandering stijgt de vraag naar zand als bouwmateriaal voor een eindeloze lijst van (vitale) voorzieningen, waaronder huizen, snelwegen, zonnepanelen, infrastructuur, landaanwinningen, strandsuppleties en dijkversterkingen. Alleen al in de bouwsector, voorspelde de OESO in 2019, zal de zandvraag richting 2060 ongeveer verdubbelen.
Zand als vanzelfsprekendheid
In deze onstilbare honger naar zand lijken we wellicht vergeten te zijn dat de natuur zelf ook zand nodig heeft, waarschuwt het UNEP. “Eeuwenlang hebben we zand als vanzelfsprekend beschouwd, terwijl het stilletjes de basis onder onze beschavingen en natuurlijke systemen vormde. Toch schenken nationale overheden nog steeds maar weinig strategische aandacht aan zand.”
“De essentiële rol die zand speelt in het leveren van ecosysteemdiensten waarvan wij afhankelijk zijn, wordt vaak over het hoofd gezien”, zegt Pascal Peduzzi, directeur van de UNEP Global Resource Information Database Geneva in een persbericht. Dit wordt in het rapport verklaard door het feit dat zandwinningen tastbare en onmiddellijke economische waarde opleveren. “Behouden we zand echter in functionerende ecosystemen, dan levert dat essentiële – vaak ongrijpbare – langetermijnvoordelen op, die ecosystemen en samenlevingen in stand houden.”
Ecosysteemdiensten
In rivieren, delta\'s en kustgebieden vervult zand immers allerlei ecosysteemdiensten: het fungeert als natuurlijk waterfilter, reguleert rivierstromingen, behoedt kustlijnen voor erosie en voorkomt verzilting van zoetwater in kustgebieden. Ook behoort het tot de leefomgeving van vissen, vogels, schaal- en schelpdieren, waterplanten en talloze andere soorten.
En waar zand bij building with nature toepassingen zoals de Zandmotor nog onderdeel van de natuur blijft, onttrekken we het in definitievere zin aan de natuur wanneer we het verwerken tot bijvoorbeeld beton, asfalt of glas: “dood zand”, in de woorden van UNEP.
Het levert een dilemma op, stelt de organisatie. “Hoe kunnen we aan legitieme ontwikkelingsbehoeften voldoen, zonder daarbij de ecosysteemdiensten van zand te ondermijnen en daarmee op langere termijn de stabiliteit van ecosystemen en (daarmee) samenlevingen te riskeren?”
Transparantie over beslissingen
Om landen te helpen bij het beslechten van dit dilemma, heeft het UNEP 24 aanbevelingen geformuleerd. Hierin worden landen onder andere opgeroepen om afwegingen over biodiversiteit volledig te integreren in het verlenen van vergunningen en financiering voor zandwinningen, en om transparant te zijn over deze afwegingen.
Ook wordt erop gewezen dat de helft van de baggerbedrijven actief is in beschermde mariene natuurgebieden, waar tezamen zo’n 15 procent van het wereldwijd gewonnen zandvolume vandaan komt. “Er is transparante besluitvorming en langetermijn-monitoring nodig om te voorkomen dat deze natuurgebieden de facto winningszones worden”, aldus UNEP.
Ook wordt gepleit voor het ontwikkelen van nationale en sectorale ‘routekaarten’ voor duurzaam zandbeheer, waarbij gebruik kan worden gemaakt van eerder ontwikkelde hulpmiddelen zoals de Marine Sand Watch.
Zandmotor
Nederland en België worden in het rapport aangehaald als voorbeelden van landen die op basis van zeebodemonderzoek grenzen hebben gesteld aan maximale dieptes en volumes voor winningen van zeezand, om ‘zelf veroorzaakte’ kusterosie te voorkomen. “Dit illustreert hoe wetenschappelijk onderbouwde regelgeving ecologische en maatschappelijke risico’s kan beperken”, aldus het rapport.
Ook wordt de Zandmotor aangehaald als duurzaam alternatief voor periodieke strandsuppleties. Waar reguliere suppleties immers om de paar jaar miljoenen kubieke meters zand vereisen en voor regelmatige verstoring van kustecosystemen zorgen, is de Zandmotor ontworpen om gedurende zo’n 20 jaar voor een geleidelijke verdeling van zand te zorgen en ondertussen een habitat aan bijvoorbeeld kustbroedvogels te bieden.
Vanuit Nederland hebben onder meer Deltares en de Universiteit Leiden bijdragen aan het rapport geleverd. “Zand dat we gebruiken voor infrastructuur is voorgoed verloren voor natuurlijke diensten”, schrijft Deltares in een nieuwsbericht waarin het kennisinstituut de boodschap van het UNEP onderschrijft. “Internationaal zijn gezamenlijke inspanningen nodig om de ‘zandkloof’ te overbruggen. Dat vraagt om een beter inzicht in vraag en aanbod van zand en aanverwante grondstoffen (zoals grind, steenslag en aggregaten) op regionaal, nationaal en mondiaal niveau.”
In de woorden van het UNEP: “De urgentie is duidelijk. De hulpmiddelen zijn beschikbaar. Wat nu nog rest, is collectief en daadkrachtig optreden.”
LEES OOK
H2O Actueel: OESO: Huidige zandketen onhoudbaar; mensenrechtenschendingen en ‘zandmaffia’s’ wijdverspreid
H2O Actueel: Tekort aan zand en grind voor herstel rivierbodems
H2O Actueel: Kamer: onderzoek landaanwinning langs Nederlandse Noordzeekust
LUISTER OOK
H2O Podcast: Gerard Litjens: \'Grootschalige zandwinningen verhouden zich slecht tot het DNA van onze rivieren\'
