Zestien zeldzame manuscripten en een gedrukt boek, geschreven in de volkstaal Oudfries, krijgen mogelijk een plek op het internationale Unesco-register Memory of the World. Het zijn belangrijke bronnen voor wie wil weten hoe middeleeuwse Friese kustgemeenschappen leefden met de zee.
"De Waddenzee is al natuurlijk werelderfgoed, deze Memory of the World-status kun je zien als de culturele tegenhanger: hoe gaat de mens hiermee om", zegt Anne Popkema, specialist Oudfries en Boekgeschiedenis bij Tresoar, het Friese provinciale archief. "Dat is een belang dat Nederland overstijgt."
Deze week heeft het Nederlandse Unesco-comité daarom namens Tresoar en acht samenwerkingspartners een aanvraag voor deze internationale status ingediend voor 25 Oudfriese rechtsbronnen. Het gaat om zestien manuscripten en negen exemplaren van een vijftiende-eeuws drukwerk, die gezamenlijk "de kern van het corpus van middeleeuws Fries recht" vormen.
Geschreven in de volkstaal, weerspiegelen ze hoe middeleeuwse Friese kustgemeenschappen het leven aan en met de zee organiseerden, aldus Tresoar. Dat deden ze onder andere door afspraken over water- en dijkbeheer te maken en zo de gemeenschappelijke verantwoordelijkheid vast te leggen.
Collectieve zorg
In het licht van de huidige klimaatuitdagingen is dat nog steeds relevant en inspirerend, stelt Popkema. "De middeleeuwse Friezen hadden heel goed in de gaten dat de zee zowel je vriend als je vijand was. En dat je buurman er last van heeft als jij je stukje dijk niet onderhoudt. Nu regelen de waterschappen dat. Die collectieve zorg voor de veiligheid is er niet meer, terwijl dat wel belangrijk is."
Het Friese taalgebied strekte zich destijds ver uit: van de Schelde in Vlaanderen tot de Wezer in Noord-Duitsland. De genomineerde rechtsbronnen zijn geschreven tussen de dertiende en de zestiende eeuw, meestal in kloosters. Ze weerspiegelen volgens Popkema het gewoonterecht, dat soms al teruggaat tot de negende eeuw, ver voor de eerste waterschappen ontstonden.
Tien banden bevinden zich in het archief van Tresoar, de andere vijftien worden bewaard bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, de universiteitsbibliotheken van Utrecht en Groningen, de British Library in Londen, de Bodleian Libraries in Oxford, de Bibliothèque Nationale de France in Parijs, de Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek in Hannover en het Niedersächsisches Landesarchiv in Oldenburg.
Deltadienst-archieven
De afgelopen jaren is Popkema samen met de directeur van Tresoar, Arjen Dijkstra, bij deze instellingen langs geweest om een netwerk te smeden voor de aanvraag. Alle acht waren ze daarvoor te porren en dat is volgens de taalspecialist een goed teken. "Als wereldberoemde bibliotheken zoals de Bodleian Libraries meedoen, kan het bijna niet meer misgaan."
Het Memory of the World Register is een lijst van uitzonderlijk documentair erfgoed met een wereldwijde uitstraling. De dagboeken van Anne Frank en de archieven van de Verenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie staan er al op, en sinds dit voorjaar ook de archieven van de Deltadienst. Of de Oudfriese bronnen daarbij komen, moet over anderhalf jaar duidelijk worden.
De rechtsteksten, die behalve over de strijd tegen het water ook over bijvoorbeeld de zorg voor kwetsbaren gaan, vormen volgens de aanvragers het fundament van de moderne Friese talen in Nederland en Duitsland. Als zodanig zijn ze “cruciaal” voor het behoud van bedreigde talen en culturen langs de Waddenzee.
