Bij toetsing van de provinciale meetgegevens uit 2024 blijkt dat het onderzochte grondwater in bijna de helft (ruim 47%) van de ondiepe filters niet aan de nieuwe Europese normen voor PFAS voldoet. Dit zou betekenen dat Nederland waarschijnlijk in 2039-2045 de KRW en de Grondwaterrichtlijn niet haalt.
Download hier de pdf van dit artikel
Geschreven door Daphne Buijert-de Gelder, Reijer Hoijtink, Rémon Saaltink (Arcadis), Janco van Gelderen (provincie Utrecht/Informatiehuis Water), Bas Nelemans (provincie Noord-Brabant)
Grondwater vormt een essentiële bron voor de drinkwatervoorziening, beregening van landbouwgewassen en (grondwaterafhankelijke) natuur. Voor elk van deze functies is het waarborgen van een goede grondwaterkwaliteit cruciaal. Zo mag grondwater voor landbouwtoepassingen niet te zout zijn, terwijl voor drinkwater nog strengere eisen gelden en verontreinigingen tot een minimum beperkt moeten blijven. Desondanks staat de grondwaterkwaliteit door verschillende menselijke invloeden onder toenemende druk.
Om inzicht te krijgen in de actuele kwaliteit van het grondwater, voeren de provincies, gecoördineerd via het Platform Meetnetbeheerders Grondwaterkwaliteit, elke drie jaar uitgebreide meetrondes uit. Deze metingen geven een representatief beeld van de grondwaterkwaliteit op zowel landelijk als provinciaal niveau. In opdracht van de provincies heeft Arcadis de meetronde van 2024 geanalyseerd en gerapporteerd. De generieke analyse van deze meetronde is publiek toegankelijk [1]. Deze analyse bevestigt dat het grondwater in Nederland vergrijst: 96% van de onderzochte meetlocaties in het ondiepe grondwater bevat één of meer milieuvreemde stoffen (gemeten stoffen in de stofgroepen bestrijdingsmiddelen, medicijnen, overige verontreinigende stoffen en PFAS).
In dit artikel richten wij ons specifiek op één van de vijf onderzochte stofgroepen: per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS), een groep van duizenden verschillende synthetische stoffen die gekenmerkt worden door minstens één perfluoralkylgroep (–CF2 of –CF3). De unieke fysisch-chemische eigenschappen van deze stoffen komen voort uit de koolstof-fluorverbinding, één van de sterkste verbindingen in de organische chemie. Vanwege deze handige eigenschappen worden PFAS niet alleen gebruikt voor huishoudelijke en industriële toepassingen,. Ook het gebruik van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen neemt toe [2].
Terwijl PFAS nuttig zijn in de industrie en het dagelijks leven, zorgen de bovengenoemde eigenschappen er ook voor dat deze stoffen persistent zijn in mensen, dieren en het milieu. Daarbij zijn er de afgelopen decennia toenemende zorgen over PFAS vanwege het feit dat ze mobiel en toxisch zijn, zich in het milieu kunnen ophopen en overal in het milieu voorkomen. Behalve trifluorazijnzuur (TFA) zijn alle PFAS daarom geclassificeerd als Zeer Zorgwekkende Stof (ZZS) en werkt de Europese Unie momenteel aan een brede restrictie voor (nagenoeg alle) PFAS.
Recent hebben de EU-lidstaten voorlopig ingestemd met een voorstel om onder andere PFAS mee te nemen in de beoordeling voor de chemische toestand van grondwater [3]. Bij toetsing van de provinciale meetgegevens uit 2024 blijkt dat het onderzochte grondwater in bijna de helft (ruim 47%) van de ondiepe filters niet aan deze nieuwe normen voldoet. Op basis van de landsdekkende provinciale meetrondes uit 2024 blijkt dat PFAS aantoonbaar aanwezig zijn in 85% van de ondiepe grondwaterfilters. PFAS-vervuiling is wijdverspreid en wordt in alle provincies aangetroffen, met de hoogste concentraties in Zuid-Holland, Overijssel, Utrecht en langs de kust.
Dit zou betekenen dat Nederland waarschijnlijk door PFAS niet meer aan de KRW en de Grondwaterrichtlijn voldoet in 2039/2045. Dit zou een grote verandering zijn ten opzichte van de huidige toestand voor de KRW, waarin slechts enkele grondwaterlichamen in Nederland in een ontoereikende toestand verkeren.
Het doel van dit artikel is drieledig. Ten eerste presenteren wij het resultaat van toetsing aan de onlangs door de EU geaccordeerde nieuwe PFAS-normen. Ten tweede geven we een ruimtelijke analyse van de gemeten concentraties van individuele PFAS in het Nederlandse grondwater. Hierbij zoomen we, ten derde, specifiek in op de stof TFA, die recentelijk sterk in de aandacht staat. Voor deze stof brengen we de consequenties van verschillende wijzen van toetsing in kaart.
Aanpak
Tijdens de landelijke meetronde van 2024 is op verschillende dieptes grondwater gemonitord. In dit onderzoek ligt de focus op het ondiepe grondwater (tot circa 10 meter beneden maaiveld). Milieuvreemde stoffen worden hier doorgaans het eerst gedetecteerd en daarmee heeft het ondiepe grondwater een ‘early warning’-functie. De bijbehorende rapportage bevat ook resultaten voor het diepere grondwater (veelal rond 25 meter beneden maaiveld) [1]. De meetronde is in alle provincies in 2024 uitgevoerd, met uitzondering van de PFAS-metingen van de provincie Groningen (in 2022). Specifiek voor de stofgroep PFAS zijn hierbij uniforme, lage rapportagegrenzen gehanteerd (veelal 1 nanogram per liter). Dit maakt het mogelijk om de resultaten op landelijke schaal eenduidig te vergelijken, wat bij vorige meetrondes (zoals in 2021/2022 nog niet goed kon [4], [5].
De vastgestelde PFAS-concentraties zijn getoetst aan de PFAS-normen voor grondwater uit het geaccordeerde EU-voorstel voor herziening van de Kaderrichtlijn Water (KRW), de Grondwaterrichtlijn en de Richtlijn prioritaire stoffen (2022/0334). Dit zijn normen voor:
1. Som PFAS: deze norm van 100 ng/l is overgenomen uit de Europese Drinkwaterrichtlijn (EU 2020/2184) en heeft betrekking op de totale concentratie van 20 in de Drinkwaterrichtlijn gespecificeerde PFAS-stoffen.
2. Som van 4 PFAS: deze norm van 4,4 ng/l heeft betrekking op de bij elkaar opgetelde concentraties PFHxS, PFOS, PFOA en PFNA.
Individuele PFAS-stoffen zijn, net als in de rapportage over de meetronde 2021/2022, getoetst aan een normwaarde van 4,4 ng PFOA-equivalenten (PEQ) per liter. Deze norm werd in een vorige versie van het genoemde EU-voorstel voorgesteld als somnorm voor 24 specifieke PFAS.
Toetsing aan deze norm vindt plaats na omzetting van individuele PFAS-concentraties naar PEQ via de zogenoemde Relatieve Potentie Factor (RPF). Het resultaat geeft inzicht in de mate waarin individuele PFAS bijdragen aan de toxiciteit van een mengsel stoffen. De overige PFAS, die buiten de eerder voorgestelde somnorm vallen, zijn individueel getoetst aan de signaleringswaarde van 0,1 µg/l voor nieuwe, opkomende stoffen in grondwater, volgens het protocol monitoring en toetsing drinkwaterbronnen van KRW [6].
Een uitzondering hierop vormt TFA, waarvan de gemeten concentraties zijn getoetst aan:
• De Grondwaterrichtlijn: norm van 0,1 µg/l voor individuele bestrijdingsmiddelen en hun humane-toxisch relevante metabolieten.
• Het Drinkwaterbesluit: norm van 1 µg/l voor humaantoxicologisch niet-relevante metabolieten van bestrijdingsmiddelen.
• De drinkwaterrichtwaarde van 2200 ng/l (2,2 µg/l), afgeleid door het RIVM. Deze geldt alleen bij afwezigheid van andere PFAS-stoffen. Deze richtwaarde geldt uitsluitend wanneer er geen andere PFAS in het monster zijn gevonden en komt, na omrekening naar PEQ, overeen met het niveau van de eerder voorgestelde somnorm voor PFAS van 4,4 ng PEQ/l.
De resultaten van de analyses voor de individuele PFAS-stoffen zijn uitgebreid beschreven in [1]. Ruimtelijke visualisaties van de gemeten concentraties en toetsingsresultaten zijn toegankelijk via een GIS-viewer [5].
Resultaten
Toetsing aan nieuwe PFAS-normen
Maar liefst 47,7% van de ondiepe grondwaterfilters overschrijdt de norm van 4,4 ng/l voor de som van vier PFAS uit het nieuwe EU-voorstel. Voor de norm van 100 ng/l voor de som van 20 PFAS, uit de Drinkwaterrichtlijn, is dit 6,5%. Uit afbeelding 1 blijkt dat overschrijdingen van de norm verspreid over heel Nederland voorkomen, waarbij vooral de hoge dichtheden langs de kust opvallen.
Afbeelding 1. Resultaten van toetsing van de som van de concentraties van PFHxS, PFOS, PFOA en PFNA in het ondiepe grondwater aan de somnorm van 4,4 ng/l
Als de voorgestelde PFAS-normen definitief worden aangenomen, dan betekent dit dat PFAS mede bepalend worden bij de vaststelling van de chemische toestand van grondwaterlichamen voor de KRW. Hierbij geldt dat de norm in maximaal 20% van de monitoringsfilters mag worden overschreden. Hoewel in dit onderzoek geen formele toestandsbeoordeling van de grondwaterlichamen is uitgevoerd, is duidelijk dat op grote schaal niet aan het 20%-criterium wordt voldaan.
Ruimtelijke analyse PFAS-concentraties in het grondwater
Van de 43 onderzochte PFAS-stoffen zijn er 33 aangetroffen in het ondiepe grondwater. In 85% van de ondiepe filters worden één of meer PFAS aangetroffen. In 44,7% van de filters overschrijden één of meer individuele PFAS de normen. De top 10-lijst voor individuele PFAS is weergegeven in tabel 1. Deze top 10 is gebaseerd op het percentage normoverschrijdingen in de ondiepe filters.
Tabel 1. Top 10 van PFAS, gebaseerd op het normoverschrijdend aantreffen van individuele stoffen in de ondiepe filters
In elke provincie worden PFAS aangetroffen. Voor de meeste provincies gaat het om meer dan 80% van de ondiepe filters. In Flevoland (72%), Friesland (68%) en Zeeland (76%) zijn de percentages iets lager, maar worden nog steeds in twee derde van de ondiepe filters één of meer PFAS-stoffen aangetroffen. In de diepe filters wordt PFAS minder vaak aangetroffen, al gaat het hier ook nog steeds om meer dan de helft.
Individuele PFAS-stoffen worden in elke provincie aangetroffen boven de gehanteerde normwaarden, zowel in het ondiepe als in het diepe grondwater. In het ondiepe grondwater wordt in elke provincie in minimaal 30% van de filters PFAS aangetroffen boven de gehanteerde normwaarde. Het vaakst betreft dit PFOA (tabel 1). De meeste normoverschrijdingen komen voor in Zuid-Holland (68,5%), Overijssel (58%) en Utrecht (52%). Ook hier zijn de concentraties langs de kust relatief hoog (afbeelding 2). Een hypothese hiervoor is dat PFAS oppervlakte-actieve stoffen zijn die zich ophopen in het zeeschuim en door de wind (sea-spray) worden verspreid naar de kustzone en daar in de bodem infiltreren naar het grondwater [6]. Dat PFAS ook frequent worden aangetroffen op onverdachte locaties is een duidelijke indicatie dat deze stoffen zeer algemeen verspreid zijn en niet enkel een probleem vormen nabij puntbronnen.
Afbeelding 2. Individuele PFAS-stoffen in ondiepe filters op alle meetlocaties
Consequenties van verschillende wijzen van toetsing
Trifluorazijnzuur (TFA) overschrijdt op basis van toetsing aan de normwaarde van 4,4 ng PEQ/l het op één na vaakst de norm (zie tabel 1). Omdat TFA onder andere kan ontstaan als metaboliet van PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen, kan deze stof echter ook aan andere normen getoetst worden. Tabel 2 geeft een samenvatting van de resultaten van de verschillende toetsingen voor TFA op landelijk niveau.
Bij toetsing van TFA als metaboliet van pesticiden is het aantal normoverschrijdingen beduidend hoger dan wanneer de stof als individuele PFAS wordt getoetst: in het ondiepe grondwater bedraagt het aandeel overschrijdingen meer dan 70%, tegen ruim 10% bij toetsing aan de drinkwaterrichtwaarde. Dit geldt ook, maar in mindere mate (bijna 30%), wanneer TFA als humaantoxicologisch niet-relevante metaboliet wordt beschouwd. Het consequent toetsen van TFA als metaboliet van pesticiden zou een grote impact hebben op de beoordeling van de chemische toestand van grondwaterlichamen. Het 20%-criterium wordt immers in grote delen van Nederland overschreden.
Tabel 2. Vergelijking van alternatieve toetswijzen voor TFA
Relatief hoge TFA-concentraties, boven de normwaarde van 2,2 µg/l (4,4 ng PEQ/l), komen relatief het vaakst voor langs de Zeeuws-Vlaamse kust, in Noord- en Midden-Limburg en ten noorden van Leiden (afbeelding 3).
Afbeelding 3. Verhouding van de gemeten TFA-concentraties in het ondiepe grondwater tot de gehanteerde normwaarden voor TFA
Conclusie
Het onderzoek toont aan dat PFAS wijdverbreid voorkomen in het Nederlandse grondwater, met frequente normoverschrijdingen in zowel het ondiepe als het diepe grondwater. De ruimtelijke variatie is groot, maar in vrijwel alle provincies worden substantiële overschrijdingen van de voorgestelde Europese normen vastgesteld. Vooral de kustzone valt hierbij op, in negatieve zin.
Als de voorgestelde PFAS-normen definitief worden aangenomen, dan heeft dit tot gevolg dat de chemische toestand van de Nederlandse grondwaterlichamen in 2039/2045 op grote schaal als ‘ontoereikend’ zal worden beoordeeld. Dit betekent dat ze dan niet meer aan de KRW voldoen.
PFOA is de stof met de meeste normoverschrijdingen, gevolgd door TFA. Als TFA als metaboliet van bestrijdingsmiddelen zou worden beoordeeld, zou dit de stof zijn met de meeste normoverschrijdingen. Dit zou van grote invloed zijn op de beoordeling van de chemische toestand van de grondwaterlichamen.
De resultaten benadrukken de noodzaak van een voortvarende aanpak van PFAS-verontreiniging. Structurele monitoring en bronmaatregelen zijn essentieel om de kwaliteit van het Nederlandse grondwater te beschermen en te voldoen aan de toenemende maatschappelijke en wettelijke eisen.
Dankwoord
Naast de genoemde auteurs hebben Kees Vink (Arcadis), Marieke Euwe (provincie Drenthe) en Floris Naus (RIVM) meegewerkt aan dit artikel.
| Meetgegevens gebuikt voor onderzoek PFAS-pesticiden In een recent gepubliceerd CLM-rapport over gebruik en risico’s van bestrijdingsmiddelen die PFAS bevatten zijn de meetgegevens van de provincies gebruikt [7]. Uit het onderzoek - in opdracht van zeven provincies en Vewin -blijkt dat het gebruik van deze middelen de afgelopen jaren fors is toegenomen, terwijl de totale afzet van middelen juist is afgenomen. Het rapport bevestigt de zorg dat PFAS zich via bestrijdingsmiddelen ongewenst kunnen verspreiden naar grondwater en bodem. Uit de beschikbaar gestelde monitoringsgegevens blijkt dat het afbraakproduct TFA (Trifluorazijnzuur) op een groot aantal meetpunten in verhoogde concentraties in het grondwater voorkomt. De bevindingen zullen bij het Rijk worden geagendeerd. Deze problematiek vraagt immers om een landelijke aanpak. |
Samenvatting
Bij toetsing van de provinciale meetgegevens uit 2024 blijkt dat het onderzochte grondwater in bijna de helft (ruim 47%) van de ondiepe filters niet aan de nieuwe Europese normen voor PFAS voldoet. PFAS-vervuiling is wijdverspreid en wordt in alle provincies aangetroffen, met de hoogste concentraties in Zuid-Holland, Overijssel, Utrecht en langs de kust. Dit zou betekenen dat Nederland waarschijnlijk in 2039-2045 niet meer aan de KRW en de Grondwaterrichtlijn voldoet. Dit zou een grote verandering zijn ten opzichte van de huidige toestand.
REFERENTIES
1. Arcadis (2025). Grondwaterkwaliteit Nederland 2024. Arcadis-project 30170360.
2. CLM (2024). PFAS-pesticiden en grondwater - Verkenning. CLM-publicatienummer 1193.
3. Raad van de Europese Unie (2025). Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council amending Directive 2000/60/EC establishing a framework for Community action in the field of water policy, Directive 2006/118/EC on the protection of groundwater against pollution and deterioration and Directive 2008/105/EC on environmental quality standards in the field of water policy - Analysis of the final compromise text with a view to agreement.
https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-13706-2025-INIT/en/pdf , geraadpleegd op 20 november 2025.
4. Arcadis (2023). Grondwaterkwaliteit Nederland 2021-2022. Arcadis-project 30170360.
5. Hoijtink, R, Buijert-de Gelder, D, Saaltink, R, Nelemans, B, Van Gelderen, J (2024). ‘Ook PFAS een opkomende bedreiging voor de grondwaterkwaliteit’. H2O-Online, 19 februari 2024.
https://www.h2owaternetwerk.nl/vakartikelen/ook-pfas-een-opkomende-bedreiging-voor-de-grondwaterkwaliteit .
6. Informatiepunt Leefomgeving (2025). Protocol monitoring en toetsing drinkwaterbronnen KRW. https://iplo.nl/@178632/protocol-monitoring-toetsing-drinkwaterbronnen-krw/ , geraadpleegd op 20 november 2025
7. ArcGIS (2025). Grondwaterkwaliteit 2021-2022 en 2024.
https://experience.arcgis.com/experience/b20534e211bd4065b30c2d81d83a893c/page/Top-10 , geraadpleegd op 20 november 2025.
8. Arcadis (2024). PFAS in sea spray aerosolen en zeeschuim. Arcadis-project 30185829.
9. CLM (2025). Gebruik van PFAS-pesticiden leidt tot zorgen over grondwater en bodem.
https://www.clm.nl/nieuws/gebruik-van-pfas-pesticiden-leidt-tot-zorgen-over-grondwater-en-bodem/ , geraadpleegd op 14 november 2025.
