Jarenlang verwerkte een schroothandel in Lelystad brandblussers met PFAS-houdend schuim. Daarbij kwam een hardnekkige vervuiling van bodem en water tot stand, met mogelijk grote gevolgen voor de omgeving. Dat blijkt uit onderzoek van Follow the Money, dat de gang van zaken rond de Eerste Lelystadse Schroothandel (E.L.S.) reconstrueerde aan de hand van documenten, metingen en juridische procedures.
E.L.S. hield zich jarenlang bezig met het verwerken van oude brandblussers. In veel van die blussers zat PFAS-houdend schuim, dat vanwege zijn hittebestendige eigenschappen veel werd toegepast. Bij het verwerken van de blussers kwam dat schuim vrij, onder meer via lekkages, lozingen en opslag op het terrein. Metingen laten zien dat in het afvalwater en in de omgeving extreem hoge PFAS-concentraties voorkwamen. In sommige gevallen lagen die ver boven geldende advies- en lozingswaarden.
Volgens Follow the Money kwamen signalen over mogelijke vervuiling al vroeg binnen bij toezichthouders. Toch duurde het jaren voordat de ernst van de situatie breed werd onderkend. De Omgevingsdienst Flevoland & Gooi en Vechtstreek en de provincie Flevoland waren verantwoordelijk voor het toezicht. Handhaving bleef lange tijd beperkt. Pas na klachten, aanvullende metingen en juridische procedures werd vastgesteld dat sprake was van meerdere overtredingen, waaronder lekkages van PFAS-houdende stoffen en lozingen op het riool.
E.L.S. kreeg boetes opgelegd en moest maatregelen nemen om verdere verspreiding tegen te gaan. Tegelijkertijd bleef onduidelijk hoe groot de bestaande vervuiling precies was en wat nodig zou zijn om die op te ruimen. De zaak belandde uiteindelijk bij de rechter. Die oordeelde dat de provincie onvoldoende had gehandhaafd en dat de risico’s van PFAS-verspreiding zwaarder hadden moeten wegen. Uit bodem- en wateronderzoek blijkt dat de PFAS-verontreiniging zich niet beperkte tot het bedrijfsterrein. Stoffen werden aangetroffen in het grondwater en het oppervlaktewater, dat uiteindelijk in het Markermeer terechtkomt. Daarmee raakt de vervuiling ook aan bredere waterkwaliteitsvraagstukken.
Handhaving bleef uit
Waterschap Zuiderzeeland, adviseur van de omgevingsdienst, gaf aan dat PFAS-concentraties in het rioolwater jarenlang hoog bleven. In 2020 meette Zuiderzeeland een hoge waarde van 50 microgram pfas per liter in het afvalwater. Toch duurde het lang voordat handhavend werd opgetreden en structurele maatregelen volgden om verdere verspreiding te voorkomen.
Een centrale vraag is wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de kosten van de sanering. Experts die door Follow the Money zijn geraadpleegd, reppen over tientallen miljoenen euro’s, afhankelijk van de omvang en diepte van de verontreiniging. In principe geldt het ‘vervuiler betaalt’-principe. Tegelijkertijd blijkt in de praktijk dat vervuilende bedrijven niet altijd in staat zijn de volledige saneringskosten te dragen. E.L.S. ging failliet. Daarmee dreigt het scenario dat de sanering (deels) voor rekening van de overheid en daarmee de belastingbetaler komt. Vergelijkbare situaties deden zich eerder voor bij andere PFAS-locaties in Nederland, zoals in Doetinchem.
Volgens wetenschappers en juristen die Follow the Money sprak, ontbreekt het aan een effectief instrumentarium om bij dit soort diffuse en langdurige vervuiling snel en dwingend in te grijpen. De zaak in Lelystad staat niet op zichzelf. PFAS-vervuiling komt op meer plekken in Nederland aan het licht, vaak pas jaren nadat de emissies zijn begonnen.
