Een collectief van milieustichtingen eist dat de Staat emissies van per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) naar water, lucht en bodem per direct verbiedt. Met name het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat doet volgens de stichtingen onvoldoende om de verspreiding van PFAS tegen te gaan.
Die woorden klonken gisteren tijdens de eerste inhoudelijke zitting van een rechtszaak tegen de Nederlandse Staat, aangespannen door de Friese, Noord-Hollandse, Zuid-Hollandse en Zeeuwse milieufederaties en Stichting Gezond Water. De oorspronkelijke dagvaarding, van april 2024, was ook uit naam van belangenverenigingen van militair defensiepersoneel en brandweervrijwilligers, SchipholWatch, Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde en Stichting Ouderennetwerk West-Friesland, maar die werden in een eerdere zitting in hun vorderingen niet ontvankelijk verklaard.
Het is de eerste keer dat er tegen de Staat wordt geprocedeerd over het landelijk PFAS-beleid. Centraal staat de aanklacht dat de Staat ‘onvoldoende noodzakelijke en urgente maatregelen neemt om ingezetenen en het milieu te behoeden voor de ernstige gevolgen van blootstelling aan PFAS, terwijl hij al geruime tijd bekend is met de schadelijkheid van deze stoffen voor het milieu en de volksgezondheid’.
‘Urgenda 2’
Gedagvaard is in het bijzonder het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, dat dinsdag verdedigd werd door Edward Brans, advocaat bij Pels Rijcken en bijzonder hoogleraar Duurzaamheid en Milieuaansprakelijkheid aan de Universiteit Utrecht. Brans stond de Staat ook bij toen ze door Stichting Urgenda en Milieudefensie werd aangeklaagd voor te lage inspanningen op het gebied van broeikasgassen en luchtkwaliteit.
De milieustichtingen worden vertegenwoordigd door bureau Knoops’ Advocaten van het echtpaar Geert-Jan Knoops en Carry Knoops-Hamburger, bekend van de verdediging van onder meer Geert Wilders, Inez Weski en Marco Borsato. In het NRC zei de heer Knoops dat de PFAS-zaak ‘een soort Urgenda 2-zaak’ is, en dat hij hoopt op ‘een baanbrekende uitspraak die medebepalend gaat worden voor de politieke richting van het PFAS-beleid’.
Het ministerie vroeg het RIVM om haar bij te staan met het verzamelen van wetenschappelijke feiten over de gevolgen van PFAS voor milieu en volksgezondheid. Het collectief van milieustichtingen op haar beurt vroeg emeritus hoogleraren milieuchemie en toxicologie Jacob de Boer (Vrije Universiteit Amsterdam) en Pim de Voogt (Universiteit van Amsterdam en KWR) een deskundigenrapport op te stellen.
De Boer werkt sinds 2000 aan PFAS, ontdekte onder andere de vervuiling van de omgeving van Dordrecht met GenX en PFOA als gevolg van de activiteiten van Chemours (voorheen DuPont), en adviseert momenteel het milieuprogramma van de Verenigde Naties over PFAS. De Voogt stond aan de wieg van Europees onderzoek naar de verspreiding, lotgevallen en effecten van PFAS dat aan het begin van dit millennium werd gestart, en leidde verschillende internationale onderzoeksprojecten op dit gebied.
Waarschuwing uit Amerika
In hun rapport schrijven De Boer en De Voogt dat de Staat sinds het begin van deze eeuw bekend is of bekend had kunnen en moeten zijn met de aanwezigheid van PFAS in het Nederlandse milieu. Maar eigenlijk, stellen ze, had de Staat bij het afgeven van lozingsvergunningen voor PFAS-houdend afvalwater de afgelopen 40 jaar al meer kennis kunnen en moeten hebben over de eigenschappen van PFAS. De grootschalige productie van Teflon in Nederland en daarmee gepaard gaande PFAS-emissies naar de Beneden Merwede en de lucht, hadden volgens hen een onderzoek naar de gevolgen voor mens en milieu gerechtvaardigd. ‘Pas nadat onderzoek was uitgevoerd door een organisatie die niet verbonden was aan de Staat, begon het RIVM onderzoek te doen naar PFAS in de omgeving van Dordrecht’, aldus de dagvaarding.
Ook wordt verwezen naar het werk van de Amerikaanse milieuadvocaat Robert Bilott, wie eind jaren ‘90 een rechtszaak aannam tegen een Teflon-fabriek van DuPont in het Amerikaanse dorpje Parkersburg (verfilmd in de Hollywoodfilm Dark Waters). Bilott nam het op voor een ruime 70.000 omwonenden, won de zaak (waarin DuPont voor miljoenen dollars schikte) en hing PFAS-vervuiling daarmee aan de grote klok. In 2004 waarschuwde Bilott ook voor de PFAS-uitstoot van de vestiging van het toenmalige DuPont (nu Chemours) in Dordrecht. Toch zou dit alles volgens De Boer en De Voogt niet bij de Nederlandse Staat zijn doorgedrongen, ‘zelfs niet toen rond 2015 bleek dat de Chemours-fabriek in Dordrecht een kopie was van de fabriek in Parkersburg’.
Lozingsvergunningen
Volgens de aanklacht handelt de Staat in strijd met de eigen wettelijke plichten en worden in relatie tot PFAS enkel de wettelijke normen voor drinkwater gehaald. Het tijdig behalen van wettelijke minimumvereisten voor oppervlaktewater is volgens de eisers ‘uitgesloten’. Hier draagt volgens hen niet aan bij dat er ‘willens en wetens’ vergunningen worden afgegeven voor de uitstoot van PFAS naar het milieu, en dat de bevoegde gezagen onvoldoende toezicht houden op de naleving van die vergunningen.
Zulke vergunningen staan volgens de aanklacht bovendien haaks op de doelstelling die de Staat heeft bij het initiëren van een algeheel verbod op het gebruik van PFAS via een restrictievoorstel op Europees niveau. “De Staat is zich kennelijk zeer wel bewust van de ernstige gevolgen van blootstelling aan PFAS voor de (volks)gezondheid en het milieu, maar doet te weinig om de maatregelen die hij op Europees niveau wel noodzakelijk acht, op nationaal niveau te regelen zonder af te wachten op de besluitvorming van de Europese Commissie.” De eisers wijzen er daarnaast op dat er ‘nog een lang traject te gaan [is] alvorens dit verbod – als het al zover komt – het daglicht zal zien’.
Geëist wordt onder meer dat de Staat PFAS-emissies naar water, lucht en bodem per direct verbiedt en lopende PFAS-saneringstrajecten onder verscherpt toezicht plaatst. Ook wordt de rechter gevraagd de Staat te bevelen een ‘gecentraliseerd overzicht te maken van alle bedrijven die een vergunning, zowel historisch als actueel, hebben (gehad) om PFAS te lozen en/of uit te stoten (incl. de hoeveelheid die zij mogen lozen/uitstoten en de frequentie daarvan), inclusief een overzicht van alle onderliggende waarden die ten grondslag zijn gelegd aan de vergunningen in kwestie’.
Drinkwater ‘geen watersysteem’
Oorspronkelijk werd ook geëist dat de Staat alle drinkwaterbedrijven verplicht om naast actiefkoolfilters ook membraanfilters te installeren om PFAS uit oppervlakte- en grondwater te verwijderen. Volgens De Boer en De Voogt halen actiefkoolfilters enkel de langere-keten PFAS uit het water en is de installatie van membraanfilters de enige manier om te voldoen aan de door het RIVM voorgestelde richtwaarde van 4,4 nanogram PFOA-equivalenten per liter. Volgens het deskundigenrapport maken slechts enkele drinkwaterbedrijven in Nederland gebruik van membraanfilters, en zijn die meestal niet gericht op de verwijdering van PFAS maar op ontzilting.
Deze vordering werd in eerste aanleg echter niet ontvankelijk verklaard. Reden: ‘geen van de eisers beoogt volgens haar statuten op te komen voor schoon en veilig drinkwater’. Volgens de rechtbank heeft Stichting Gezond Water ‘weliswaar als doelstelling het voorkomen en verminderen van verontreiniging van watersystemen, maar hebben eisers onvoldoende toegelicht dat drinkwater als een watersysteem moet worden aangemerkt’.
Ontwrichtend
Volgens nu.nl heeft advocaat Brans in de zitting opgeworpen dat niet van alle PFAS-stoffen bekend is hoe schadelijk ze zijn, en dat een eventueel PFAS-verbod ontwrichtend kan zijn, bijvoorbeeld omdat er in de medische- en energiesector nog geen goede alternatieven voor bepaalde PFAS zijn.
Op 11 februari doet de rechtbank uitspraak.
