De vrije verkoop van bepaalde zelfzorggeneesmiddelen vormt een groeiend probleem voor de waterkwaliteit in Nederland, stellen de waterschappen. In een brief aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) roept de Unie van Waterschappen op tot herbeoordeling van de toelating en distributie van milieubelastende geneesmiddelen, met name middelen die diclofenac bevatten. Volgens de waterbeheerders zet het medicijn de Europese doelen voor schoon water onder druk.
“We zien dat medicijnresten de waterkwaliteit onder druk zetten en dat het een grote inspanning vraagt om dat water weer te zuiveren”, schrijven de waterschappen in hun brief. Voor sommige stoffen is volledige verwijdering zelfs niet mogelijk. Een relatief groot deel van deze vervuiling blijkt afkomstig van een beperkt aantal geneesmiddelen, waaronder diclofenac, een veelgebruikte ontstekingsremmer die onder meer in gels en crèmes zit. Juist deze middelen zijn vaak vrij verkrijgbaar bij drogist en supermarkt.
Diclofenac springt eruit vanwege de omvang van de belasting en de impact op het aquatisch milieu. Uit onderzoek van het RIVM blijkt dat de voorgestelde Europese norm voor diclofenac op meer dan de helft van de meetlocaties in Nederland wordt overschreden. Bovendien is de stof persistent en slecht afbreekbaar, met aantoonbare schadelijke effecten op waterorganismen, zoals weefselschade bij vissen.
Opvallend is dat het grootste deel van de vervuiling niet afkomstig is van pillen, maar van uitwendig gebruik. “97–98 procent van diclofenac in oppervlaktewater wordt veroorzaakt door topicaal gebruik”, staat in de bijlage bij de brief. Bij gebruik van gels en crèmes spoelt het merendeel van de werkzame stof via de huid en het waswater direct het riool in.
De huidige zuiveringstechnieken zijn niet ontworpen om deze farmaceutische stoffen effectief te verwijderen. In conventionele rioolwaterzuiveringsinstallaties wordt gemiddeld slechts circa 10 procent van diclofenac verwijderd. Hoewel aanvullende zuiveringstechnieken zoals ozonisatie en actief kool betere resultaten laten zien, zijn deze nog niet overal toegepast en brengen ze hoge kosten met zich mee. Daar komt bij dat ook overstorten bijdragen aan directe lozing van vervuild water op het oppervlaktewater. De financiële en milieukosten van deze vervuiling komen uiteindelijk terecht bij waterbeheerders en de samenleving.
Onnodige belasting van het milieu
De waterschappen benadrukken daarom het belang van bronmaatregelen. Een eerste concrete stap die zij voorstellen is het heroverwegen van de vrije verkoop van diclofenac-houdende zelfzorgmiddelen. Door deze middelen alleen nog op recept beschikbaar te maken, kan volgens hen “onnodige belasting van het milieu” worden voorkomen.
Daarnaast vragen de waterschappen het CBG om samen te verkennen hoe milieucriteria een grotere rol kunnen spelen bij toelating en distributie van geneesmiddelen. Denk aan strengere labeling, gebruiksbeperkingen of publiekscampagnes om bewustwording te vergroten. Ook pleiten zij voor betere afstemming met andere overheden, zoals de ministeries van VWS en IenW.
De oproep past binnen een bredere beleidscontext. Europese regelgeving, zoals de Kaderrichtlijn Water en de herziene Richtlijn Stedelijk Afvalwater, stelt steeds strengere eisen aan de kwaliteit van water en de reductie van schadelijke stoffen. Diclofenac staat bovendien opnieuw op de lijst van prioritaire stoffen waarvoor lidstaten maatregelen moeten treffen.
Ook nationaal zijn afspraken gemaakt, bijvoorbeeld binnen de Ketenaanpak Medicijnresten en de Green Deal Duurzame Zorg 3.0. Beide initiatieven zetten in op het verminderen van milieubelasting door geneesmiddelen, onder meer door het ontmoedigen van onnodig gebruik. Met de brief willen de waterschappen het gesprek openen over de rol van de geneesmiddelenketen in waterkwaliteit. Ze benadrukken dat maatregelen zorgvuldig moeten worden afgewogen, zodat volksgezondheid en milieubescherming hand in hand gaan.
