Eind vorig jaar bracht het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) het nieuws dat gifgebruik in de land- en tuinbouw in vier jaar tijd met een vijfde is gedaald, althans volgens de boeren zelf. Wat het CBS vergat te melden: het gaat niet om kilo’s maar om risico’s voor gezondheid, natuur en milieu. Die verschillen van stof tot stof. Bijzonder is dat pesticiden twee keer zo veel over de toonbank gaan dan boeren opgeven te gebruiken. Onbekend is wat ze in het buitenland kopen. Het CBS meldde ook niet de zeer zorgwekkende toename van PFAS-pesticiden. Daarvan houden we tot het einde der tijden last.
Zoek je goed, dan kom je het bijna overal tegen: in bos, natuur, huisstof, voedsel, babyluiers, urine, bloed. Van iedereen. Het risico per stof is doorgaans ‘binnen een veilige marge’, voor zover die te bepalen is. Echter, in veel huizen, zeker in land- en tuinbouwgebied, vinden we een giftige mix van meer dan honderd stoffen. Gifstoffen versterken elkaar. Hoe? Dat weten we nog niet.
Boeren en telers mogen glyfosaat gebruiken, vindt het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Vorig jaar trok een gerenommeerd tijdschrift een 25 jaar oud wetenschappelijk artikel terug. Dat ging over de risico’s van de omstreden onkruidverdelger. De producent - Monsanto, inmiddels Bayer - bleek aan de publicatie te hebben meegeschreven. Gaat onze pesticidewaakhond nu blaffen?
Wat te denken van de voorzitter van dit Ctgb die onlangs verklaarde dat ‘risicobeoordeling soms decennia achterloopt op wetenschappelijke inzichten’ en dat ‘beoordeling op het mogelijk veroorzaken van neurodegeneratieve aandoeningen als Parkinson nog niet kan’.
Als u dit leest, hebben we hopelijk een nieuwe minister van Landbouw. Wiersma was voor versoepelen. Ingrijpen vond ze niet nodig, niet in stikstof, niet in gif. ‘Boeren zijn zelf verantwoordelijk, terugdringen moet op vrijwillige basis’. Laten we daarom kijken naar hoe waterschappen in glastuinbouwgebied de waterkwaliteit bewaken.
De kosten zijn torenhoog, die hoesten we met zijn allen op. Maar waarom verhalen we die niet op de tuinbouwsector, althans op notoire vervuilers? Het Hoogheemraadschap van Delfland speurt quasi forensisch naar lekkages uit kassen en moedwillige lozingen. Helaas, het water gaat er niet op vooruit, weinig giftuinders worden betrapt. De pakkans is klein.
En nu? Nóg meer monitoring, nóg meer analyses? Of kiezen we voor bezemacties waarbij handhavers en watercoaches ook in de gifkasten kijken en tuinders helpen verlossen van illegale middelen, restanten en verpakkingen? Tuinders komen er zelf kennelijk weinig aan toe om deze milieuvriendelijk in te leveren.
Doel van al dan niet aangekondigde bedrijfsbezoeken moet niet zijn beboeten en bestraffen. Dat blijkt niet succesvol. Bovendien, zelfs enorme boetes staan in geen verhouding tot de kosten van kwaliteitsbewaking en de maatschappelijke schade. Doel moet zijn het voorkómen dat op een onbewaakt moment - of door onnadenkendheid - gif buiten de kassen belandt. En ja, bewaking blijft nodig als dikke stok achter de deur.
Beoordeling, toelating en handhaving moeten op de schop. Kennis en bewustwording omhoog. Bij boeren én bij burgers, want gifgebruik bestaat bij de gratie van onwetendheid. Nederland is bekend met de Nutri-Score op verpakkingen in het schap. Een kleurenlogo helpt bij het kiezen van gezonde producten. Liever weet ik de Pesti-Score.
Is chemie nodig voor grondontsmetting, landbewerking, gewasbescherming, opslag, houdbaarheid? Wat treffen we aan in het product? Weet de consument dit allemaal, dan is hij eerder bereid de meerprijs te betalen voor ‘biologisch versus gangbaar’. Een Pesti-Score remt de vraag naar bespoten groente, fruit en bloemen. Gifgebruik neemt af en bioboeren krijgen een welverdiend duwtje in de rug.
Jos Peters is waterexpert en -activist
