Nederland is een watermuseum rijker. Want het Artis-aquarium dat vijf jaar geleden sloot, heeft zich opnieuw uitgevonden en heropent zaterdag haar deuren: voortaan niet langer enkel als aquarium, maar ook als watermuseum.
door Marianne Lankelma
Een plek vol gezellige kinderherinneringen aan schoolreisjes en zaterdagen met familie, maar bovenal: een spannend en donker hol, ongeveer precies zoals afgebeeld op onderstaande foto. Dát is waar ik tot gisteren aan dacht bij het aquarium van Artis.
De grote zaal van het aquarium (jaartal onbekend) | Foto Fotopersbureau Holland/Collectie Spaarnestad/Nationaal Archief
Het aquarium zoals het op het netvlies van mijn geestesoog stond is echter (in oude glorie hersteld, én) onherkenbaar veranderd, bleek gisterochtend. Terwijl de laatste informatiebordjes op de muur werden gestreken en her en der nog een raampje werd opgepoetst, zette Artis de deuren alvast op een kiertje om aan de pers te laten zien hoe het aquarium een zowel uiterlijke als innerlijke metamorfose had ondergaan.
De quote ‘No water, no life. No blue, no green’ van oceanografe Sylvia Earle die men bij het binnentreden ziet, vat precies samen waar het vernieuwde aquarium vanaf nu om draait. Wie gewoon vissen wil komen kijken, kan zich weliswaar nog steeds komen laven aan de 250 (grotendeels nieuwe) diersoorten die er wonen. Nieuw zijn echter alle museumzalen waarmee wordt aangespoord om na te denken over hoe de gezondheid van onze wateren, natuur en samenleving onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
Zoutschade
Bij zijn opening in 1882 was het Artis-aquarium het grootste aquarium ter wereld. Veel mensen zagen hier voor het eerst van hun leven vissen onder water. “Dat moet magisch zijn geweest, in een tijdperk zonder documentaires van David Attenborough”, aldus directeur Rembrandt Sutorius in zijn toespraak voor de pers. Met een ondergronds watersysteem waarmee water gefilterd, verwarmd en rondgepompt werd – en dit alles zonder elektriciteit – was Artis zijn tijd bovendien ver vooruit, aldus de directeur.
Zo’n 140 jaar rondpompen van zout water was echter zijn tol gaan eisen. Dat de buitenkant van het pand in de loop der jaren enigszins zwartgeblakerd was geraakt, eerst door langsrijdende kolentrams en later het autoverkeer; daar viel misschien nog mee te leven. Het lekken van zout water uit allerlei kieren en gaten had er echter voor gezorgd dat de hoofddraagconstructie, metselwerk en stucwerk zware zoutschade hadden opgelopen. Staal corrodeerde, muren scheurden, en stukjes plafond lieten los. In 2021 was het niet langer veilig om het pand te betreden, en werd het aquarium gesloten.
Daarmee stond de dierentuin voor de grootste en meest complexe restauratie in haar geschiedenis. Alle aquariumbewoners moesten eruit, en complete verdiepingen moesten worden gesloopt. Spaargeld voor restauratie had Artis als stichting zonder winstoogmerk echter allerminst. De sluiting vond bovendien plaats middenin de coronapandemie, toen het park tijdens lockdowns geen bezoek kon ontvangen en haar voornaamste inkomstenbron miste. De 48 miljoen euro die de ruim vijf jaar durende renovatie kostte, is uiteindelijk bijeengebracht door de gemeente Amsterdam, provincie Noord-Holland, het Rijk, fondsen en particuliere donateurs.
Het aquarium rond 1890, bezien vanaf de Plantage Middenlaan | Foto Andries Jager/collectie Atlas Dreesmann/Wikimedia Commons
Vissenverkeersleider
De renovatie ging met veel tegenslagen gepaard, vertelt de directeur, en eindigde met ‘één grote logistieke vis-nachtmerrie’, waarbij het hoofd visvervoer ‘een soort vissenverkeersleider werd, met opstoppingen van Texel tot Boston’. Maar na vele nachten en weekenden doorwerken is het rondgekomen en zijn de meeste aquaria inmiddels weer bewoond. De verpleegsterhaai (die op de rand van uitsterven staat) heeft al gepaaid, en de sepia-eitjes zijn al uitgegroeid tot volgroeide zeekatten.
Simpelweg het tentoonstellen van deze dieren is echter niet het doel, en ook nooit geweest van het oorspronkelijk als zoölogisch genootschap opgerichte Natura Artis Magistra, dat anno 1838 als doel had ‘de kennis der natuurlijke historie’ te bevorderen. Later groeide Artis uit tot dierentuin en botanische tuin, met een planetarium, het Groote Museum en microbenmuseum Micropia, en gingen ook natuurbescherming en wetenschappelijk onderzoek steeds nadrukkelijker tot de missie van de stichting behoren.
Daarom is de restauratie niet alleen aangegrepen voor noodzakelijk onderhoud, het verbeteren van dierenwelzijn (door onder andere alle aquaria dubbel zo diep te maken en aquaria aan elkaar te schakelen) en het verduurzamen van het gebouw (bijvoorbeeld door het aan te sluiten op een warmtenet voor aquathermie). Evengoed is het een renovatie in inhoudelijke zin geweest: om vanaf nu niet alleen mooie vissen, maar ook ‘urgente verhalen rondom water’ een podium te geven.
Een Rijn om lief te hebben
Zo is er een compleet met glazen flessen gevulde ruimte, waar de bezoeker oog in oog staat met het eigen watergebruik van zo’n 4.000 liter per dag; de optelsom van het directe huishoudelijk gebruik en het indirecte gebruik via bijvoorbeeld etenswaren met een grote watervoetafdruk. Hetzelfde doel (abstracte problemen invoelbaar maken) dient een magnetisch hengelspel waarbij de opgeviste vis vergezeld wordt van informatie over of het bijvoorbeeld een bedreigde soort betreft. Dit vernomen hebbende is het aan de visser om te besluiten: gooi ik de vis terug in zee, of eet ik hem op?
Hengelspel ‘De eervolle oogst’ | Foto H2O
Ook zijn er zalen over de moeilijkheden waarin mangrovebossen, zeegrasvelden en koraalriffen verkeren, en alle ecosysteemdiensten die deze habitats vervullen. Verder is er bijvoorbeeld de ruimte Een Rijn om lief te hebben, waarin men (‘geïnspireerd door de wandeltochten van Li An Phoa’, aldus één van de curatoren) van gletsjer tot delta langs de Rijn wandelt. Bij verschillende stationnetjes op deze route staat een fles water die daadwerkelijk van betreffende locatie komt, waarbij iets verteld wordt over de lokale waterkwaliteit.
De vraag die Artis de afgelopen jaren het vaakst kreeg, was: komt het stukje over de Amsterdamse grachten wel weer terug? De publiekslieveling is terug, maar met een ander thema: de voorheen vervuilde gracht is nu de ‘gracht van de toekomst’. Met helder water, veel beplanting en schuilplekken voor vissen. (En helaas ook met een fatbike, een Felyx-scooter, een Biro-autootje en een Swapfiets, in plaats van de gezellige Gazelles die er vroeger stonden. Maar daar moeten ondergetekende en andere bezoekers met een hang naar nostalgie dan maar eventjes omheen kijken door zich extra goed te concentreren op de palingen en het vishotel)
Lloyd-watersysteem
Ook zijn de catacomben met daarin het 19e-eeuwse waterzuiveringssysteem uit de onzichtbaarheid tevoorschijn getoverd. Volgens de uitvinder van het systeem, ‘s werelds eerste aquarist William Alford Lloyd, moest je een buffervoorraad hebben van vijf keer zoveel water als in het aquarium past, en die voorraad filteren en lange tijd laten circuleren totdat de waterkwaliteit goed genoeg was voor het aquatisch leven; een voor die tijd (1881) vernieuwend systeem.
De oorspronkelijke bassins zijn nog altijd in gebruik voor het (continu) zuiveren van de circa 1 miljoen liter water die door de aquaria stroomt, waarvan twee derde zout en een derde zoet is. Wel is de waterzuivering, waarin voorheen enkel zand en grind het zuiverende werk deden, gemoderniseerd. Het leidingwerk (33 kilometer aan PVC-leidingen en 960 afsluiters) is gerenoveerd, en het zuiveringsproces is uitgebreid.
Oosterscheldewater
Een wandtekening, gemaakt door kunstenaar Jan Rothuizen, legt uit hoe de zuivering werkt. Eerst passeert het water twee mechanische vliesfilters om grove onopgeloste deeltjes zoals plantenresten te verwijderen. In geval van het zoute water volgt daarna een ‘eiwitafschuimer’, die eiwitten en andere organische stoffen verwijdert. Vervolgens wordt het (zowel zoute als zoete) water biologisch gezuiverd, door bacteriën die gehecht zijn aan plastic \'bioballen\'. Daarna zorgt een warmtewisselaar voor de benodigde temperatuur (10, 18 of 24 graden Celsius) en wordt het water gedesinfecteerd met UV-licht, waarna het weer omhooggepompt wordt met circa 80.000 liter per uur.
Zowel het industrieel erfgoed – het laatste nog werkende ‘Lloyd-systeem’ ter wereld – als de modernere delen van de waterzuivering kunnen vanaf nu van verschillende zijdes in de catacomben bekeken worden.
Waar de bassins vroeger overigens om de twee à drie jaar ververst werden met zeewater uit de Golf van Biskaje (aldus het Polygoonjournaal in 1957), komt het zoute water tegenwoordig van iets dichterbij huis: de Oosterschelde. Voor iedere verversingsbeurt wordt zo’n 10 procent van de watervoorraad vervangen. Daartoe rijdt een vrachtwagen gevuld met Oosterscheldewater naar Amsterdam, nadat het vlakbij de Oosterscheldekering is ingenomen door een daarin gespecialiseerd bedrijf.
Reservepopulaties
Nieuw is ook de uitgebreidere aandacht voor de achteruitgang van biodiversiteit, en de noodzaak die Artis ziet om ‘reservepopulaties’ aan te leggen van bijna uitgestorven diersoorten, zoals bepaalde zoetwatervissen die alleen nog op het Indonesische eiland Sulawesi voorkomen. Mochten deze soorten uitsterven in het wild, dan kan herintroductie plaatsvinden met de reservevissen. Daartoe is wel nodig dat de lokale omstandigheden verbeteren; daarom werkt Artis ondertussen mee aan natuurherstel in het gebied. Overigens haalt de stichting haar dieren bij voorkeur uitsluitend in uitzonderlijke situaties als deze uit het wild; in andere gevallen zijn de dieren in het aquarium gekweekt, of (terug)gekregen van bijvoorbeeld collega-aquaria.
Op die manier wordt ook een gezicht gegeven aan de 98 soortbehoudprogramma’s waaraan Artis deelneemt, in samenwerking met universiteiten, hogescholen en andere kennisinstituten. Met RAVON (Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland) wordt bijvoorbeeld gewerkt aan het behoud van de in Nederland ernstig bedreigde paling en (dito) knoflookpad; met de Society for the Protection of Underground Networks aan het beschermen van mycorrhizaschimmels; en met de Rijksuniversiteit Groningen aan het herstel van zeegrasvelden (waar de Nederlandse zeeën ooit zo rijk aan waren dat we onze matrassen ermee vulden).
In tegenstelling tot diersoorten waar we een reservepopulatie van kunnen bewaren, beschikken we echter niet over een reservevoorraad water op een andere planeet. Dat is de boodschap van de zaal ‘Alles stroomt’, waar benadrukt wordt dat er maar één hoeveelheid water is waar we het mee moeten doen. Hetzelfde water dat een mammoet 2 miljoen jaar geleden dronk, zit vanmiddag misschien in jouw theekopje. Water dat vandaag uit een Rotterdamse fabriek stroomt, zit volgend jaar misschien in je buik. What happens in the dampkring, stays in the dampkring. Er komt geen druppel bij, er gaat geen druppel af. De hoeveelheid die we hebben moeten we voorzichtig mee omspringen en schoon houden, aldus de take home message van deze zaal.
Niet huilend naar huis
Over de presentatie van alle waterproblematiek – doorgaans niet de meest vrolijke thema’s – is veel gediscussieerd door het ontwerpende team, vertelde bioloog en curator Alex Huiberse dit weekend in Het Parool. Wat hem betreft had bijvoorbeeld het hengelspel best wat stelliger mogen zijn over het eten van bedreigde diersoorten. “Paling eten, dat kan echt niet meer. Het is één van de meest bedreigde zoetwatervissoorten in Europa. Je eet toch ook geen panda?” “Ik ben betrokken bij het beschermen van diersoorten en ik vind dat het onder water heel slecht gaat”, aldus Huiberse. “Tegelijkertijd snap ik ook dat niemand hierheen komt om weer huilend naar huis te gaan.”
Om te zorgen dat men niet huilend naar huis gaat, zijn er dan ook allerlei dingen die wat licht en lucht in het geheel brengen, zoals de open keuken waar het voer voor de dieren bereid wordt, en kunst. Het naar de onderwijzer en natuureducatie-pionier Eli Heimans vernoemde Heimansdiorama, dat in tien minuten een dag in de duinen rond een duinplas op Texel verbeeldde, keert helaas niet terug vanwege vervuiling met asbest. Daarvoor in de plaats zijn er echter acht nieuwe kunstwerken, zoals een compleet met scheepstouwen en visnetten versierde kamer.
Ook wil Artis hoopvolle initiatieven laten zien die het water en het onderwaterleven beschermen. Hiertoe zal komend najaar de ‘Ruimte voor verandering’ worden geopend, waar een podium wordt gegeven aan onder meer het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), de European Seaweed Association, het Wereld Natuur Fonds, de Universiteit van Amsterdam en Rijksuniversiteit Groningen.
Duikbril
Zaterdag 13 juni wordt het aquarium feestelijk geopend voor het publiek. Voorbijgangers op de Plantage Kerklaan zullen die dag wellicht toeschouwer zijn van een wat apart tafereel bij de toegangspoort, want met een duikbril op mag iedereen (met reservering) zaterdag gratis naar binnen.
Op de fiets naar huis voegde zich naast de herinneringen aan het oude aquarium de eerste herinnering aan het nieuwe. Het spannende donkere gebouw uit mijn kindertijd is er nog. Er wonen nog steeds poetsgarnalen en (vegetarische) piranha’s, het zonlicht dat door het dak valt werpt nog steeds magische lichtstralen in de aquaria, en in het tuinperkje voor de deur kan je geloof ik ook nog gewoon van de giraffe glijden, mits je geen 32 bent. Maar het is nu groter, lichter, en een modern museum vol hendels waar je een zwieper aan kan geven om oceaanstromingen in beweging te brengen, en in navolging daarvan de eigen gedachtestroom misschien ook.
Met de nieuwe programmering waagt Artis zich aan de combinatie van een vrolijk uitje als vehikel voor het bespreken van zwaargewicht thema’s. Zoals je een kind spruitjes kan laten eten door ze te verstoppen in een lekker bladerdeeghapje, zo zijn hengelspellen en kleurige kunstwerken wellicht een prettig bladerdeegpakketje om unheimische waterproblemen in te wikkelen.
THEMAJAAR OVER WATER
Onder het mom van ‘Duik in Artis’ staat overigens niet alleen het aquarium, maar het hele Artis-park dit jaar in het thema van water. Zo is er een luisterwandeling over water, een liveshow in het Planetarium over water in het heelal, en in microbenmuseum Micropia is tot en met 31 oktober de tentoonstelling Waterlab, over microben in de boerensloot, de grachten en de Noordzee. In het Groote Museum is er de tentoonstelling Wij Waterdieren, een waterweetjesspel, en een futuristisch ‘supermarktje’ met fictieve producten zoals het laatste restje gletsjersmeltwater (een luxeartikel van 26,50 euro per fles), ‘gezuiverd riooldrinkwater’ (50 cent per fles), groenten van verzilte grond en een worstje van Friese boontjes, ‘gefermenteerd op restwarmte van datacenters’.
Daarnaast is er momenteel een podcastserie over water, gemaakt door Tracy Metz, voor wie water geen onbekend terrein is. De van oorsprong Californische Metz was (in 2008) lid van de Deltacommissie, schreef onder andere het boek Zoet & Zout: Water en de Nederlanders, leidt gesprekken over water en maakte meerdere podcastseries over water, zoals Water Talks, Nattigheid en Waterproof.
In de podcastserie zal Metz de rest van het jaar met mensen van binnen en buiten Artis spreken over water ‘van kosmos tot kraan’. Bijvoorbeeld over de verschillende uitdagingen waar het park voor staat. Zo ligt Artis op het laagste punt van Amsterdam; een ‘zeer urgent regenwaterknelpunt’, aldus de gemeente. Om wateroverlast in de omgeving te voorkomen en de regenwaterbuffers van Artis uit te breiden, wordt onderzocht of overtollig regenwater vanuit de openbare ruimte naar Artis kan worden geleid.
Een grotere regenwatervoorraad kan Artis goed gebruiken, want voor de (monumentale) bomen en planten in het park is het brakke grachtenwater te zout. Bovendien wil het park haar kraanwatergebruik halveren. Gelukkig hoeft de 1,3 miljoen liter water waar de olifanten in badderen geen kraanwater te zijn. De olifantenfamilie baadt in grachtenwater, dat overigens mede schoongehouden wordt door meervallen die erin rondzwemmen. Doordat de meervallen aan de olifantenkeutels knabbelen, vallen deze sneller uiteen en slibben de zandfilters van het bassin niet zo snel dicht.
