Het KNMI voorspelde het decennia geleden al, nu maken we het met z’n allen mee: gemiddeld zijn de winters natter, in de zomers blijft het vaak langdurig droog. Spelen we met het waterbeheer daarop voldoende in? Wat leren we van recente droge zomers?
Geschreven door Jos Peters
Grote rivieren doorkruisen een vrij vlak land, deels onder zeeniveau. Trotse watermanagers leiden in West-Nederland bussen vol buitenlandse bezoekers rond over dijken, door polders, langs gemalen. Ook met het Nederlandse kraanwater is weinig mis, al kost het zuiveren steeds meer hoofdbrekens. De bronnen verslechteren waaruit de drinkwaterbedrijven putten.
De kwaliteit van rivier- en grondwater kachelt achteruit. Doel van de Europese Kaderrichtlijn Water begin deze eeuw was juist om die waterkwaliteit te beschermen en te verbeteren. Helaas, we presteren beroerd. Nederland blijkt het zwakste jongetje in de klas die Europa heet. Meester Brussel zal volgend jaar in zijn rapport schrijven: ‘Praat te veel, moet beter zijn best doen, moet hem helaas nog een periode hier houden.\'
Vergiet
Nu droogte, hoe gaan we daarmee om? Het extreem droge jaar 1976, precies 50 jaar geleden, was een wake-upcall. Het was aanleiding voor veel beleid en onderzoek naar effecten op natuur. In de tussentijd verdroogde Nederland steeds verder door verdergaande ontwatering met greppels en sloten. Die maken van ons watersysteem een vergiet met veel grote gaten. Zo’n vergiet houdt geen water vast.
Natuurlijk, aan goede wil ontbrak het niet, alles kwam langs: taskforces, beleidstafels, bestuursakkoorden. Er is veel papier geproduceerd, maar de oorzaken zijn nauwelijks aangepakt. Het waterpeil daalt omdat het beleid faalt. Nederland blijkt slecht weerbaar tegen droogte. Let op, van de 9 zomers sinds 2018 waren er 7 droog, sommige zelfs gortdroog. Droge zomers, wen er maar aan.
Midden januari dit jaar wandelde ik in de Brabantse Kempen. Ik schrok van het lage waterpeil in de prachtige vennen. Ook vorig jaar viel er weinig regen: ruim een kwart minder dan in een gemiddeld jaar. December 2025 was zelfs extreem droog. Zo was in de afgelopen winter in heel Nederland het grondwaterpeil stukken lager dan in gemiddelde winters, voor zover die nog bestaan. Bizar maar waar, tóch voerden waterlopen volop water af. Dat beloofde weinig goeds.
We kennen in Nederland een Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW). Deze kijkt naar het beschikbare rijkswater (grote rivieren, kanalen, IJsselmeer) en adviseert de minister over maatregelen in tijden van droogte. Dit jaar is opnieuw erg droog. Het neerslagtekort (het verschil tussen verdamping en neerslag) nadert dat van 1976. Toch vond de LCW pas begin juli dat sprake was van een dreigend watertekort. Pas midden juli werd opgeschaald naar een feitelijk tekort. Landelijk gezien was daarvan begin dit jaar al sprake door na-ijleffecten van vorig jaar en van de winter die achter ons ligt.
Rood bij de bank
Ik maak een vergelijking: als ik eind van de maand bij de bank rood sta en dan pas naar mijn uitgavenpatroon kijk, kan ik weinig meer doen. Dat had begin van de maand gemoeten. Hoe mooi zou het zijn als we de opdracht van de LCW oprekken, als deze ook in de winter in de benen komt (dan kunnen we nog voorraden aanleggen) en als deze ook adviseert over het andere water dan rijkswater en over grondwater.
De watersituatie deze zomer is penibel. De LCW schrijft dat grote stappen zijn gezet. Zo is van het IJssel- en Markermeer het waterpeil extra verhoogd. Vanuit deze ‘nationale regenton’ kan water worden verdeeld over grote delen van het land.
Deon Slagter, voorzitter van de LCW, waarschuwt (Volkskrant, 6 augustus) dat ‘zo’n beetje alle mogelijke maatregelen zijn ingezet, dat er niet veel meer achter de hand is’. Ik wijs op onderbenutte mogelijkheden in zijn gereedschapskist. Het meeste water in Nederland is namelijk niet rijkswater. En de mogelijkheid van de IJsselmeerbuffer is beperkt. Op een enkele warme, droge dag verdampt in heel Nederland meer water dan die buffer groot is. Veruit het meeste water in Nederland is dat wat we niet zien: het water in de bodem. De ondergrond biedt veel mogelijkheden. De bodem is onze nationale regenton, niet het IJsselmeer.
Jos Peters is hydroloog, wandelaar en natuurliefhebber
