Wat er in de grote zalen van de Verenigde Naties gebeurt, lijkt op het eerste gezicht ver weg te liggen van de gemalen, dijken en zuiveringen in Noord-Holland. In Kopenhagen, Parijs, Dubai en meest recentelijk Belém, onderhandelen wereldleiders over emissies en worden mondiale belangen afgewogen. Maar wie vanuit die internationale toppen terugkijkt naar de polder ziet dat de afstand kleiner is dan ooit.
Geschreven door Remco Bosma (Dijkgraaf Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier), Paul de Ruijter en Femke Pennink (De Ruijter Strategie)
Wat er in de grote zalen van de Verenigde Naties gebeurt, lijkt op het eerste gezicht ver weg te liggen van de gemalen, dijken en zuiveringen in Noord-Holland. In Kopenhagen, Parijs, Dubai en meest recentelijk Belém, onderhandelen wereldleiders over emissies en worden mondiale belangen afgewogen. Maar wie vanuit die internationale toppen terugkijkt naar de polder ziet dat de afstand kleiner is dan ooit.
Want terwijl ver weg wordt besloten hoeveel graden opwarming we nog acceptabel vinden en welke maatregelen daarbij komen kijken, zijn de gevolgen hier al voelbaar. Weersextremen zijn geen abstracte toekomstbeelden meer; het is realiteit waar een waterschap dagelijks rekening mee moet houden. De keuzes die wij nu maken, bepalen immers ook hoe veilig, leefbaar en economisch weerbaar Noord-Holland richting 2050 en verder zal zijn.
Vanuit deze gedachte werkt Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) aan een Toekomstvisie 2050+. Een visie die niet vertrekt vanuit wensdenken of voorspellingen maar vanuit scenario’s: uiteenlopende, plausibele toekomsten die ons dwingen om ver vooruit te kijken, grote onzekerheden te benoemen en bewuste keuzes te maken. We delen deze werkwijze omdat we geloven dat ook andere overheden, organisaties en regionale partners hiervan kunnen profiteren. Juist nu is het moment om samen verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst van onze delta. De opgaven waar we voor staan raken ons immers allemaal en door onze ervaringen en inzichten te delen kunnen we elkaar versterken. Niets doen is geen optie meer.
Noord-Holland kan niet meer gokken op Parijs
Sinds het klimaatakkoord van Parijs is het mondiale streven helder: de opwarming van de aarde beperken tot maximaal 2oC. De realiteit dringt zich echter steeds nadrukkelijker op, want met het huidige mondiale beleid bewegen we richting 3oC. Hiermee stapelen de risico’s zich ook in Noord-Holland op. In de winter zal er steeds meer neerslag vallen, terwijl het water moeilijker kan worden afgevoerd. Zomers worden droger, waardoor verzilting en bodemdaling toenemen en de druk op landbouw en drinkwaterbronnen groeit. Ook krijgen we in toenemende mate te maken met hevige piekbuien die het systeem overbelasten en met zeespiegelstijging die de druk op onze dijken en duinen vergroot. Dat heeft grote gevolgen voor Nederland en zeker voor het werkgebied van HHNK, waarvan 80 procent onder NAP ligt. Dit gebied is als een badkuip: waar dat op andere plekken vaak wel zo is, stroomt het water hier van nature niet weg.
Terwijl we wereldwijd onvoldoende stappen zetten richting klimaatmitigatie, is er ook op het gebied van klimaatadaptatie nog veel te doen. Zo laat een recent rapport zien dat er zeker in ontwikkelingslanden te weinig geld gaat naar investeringen die leefomgevingen aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering. Hoe langer we wachten, hoe kleiner de overgebleven speelruimte echter is. Voor waterschappen is het risico inmiddels te groot om er blind vanuit te gaan dat we Parijs gaan halen en dus moeten we ons met adaptatie ook voorbereiden op extremere scenario’s.
Waterschappen: het oudste bestuursorgaan in een nieuw tijdperk
Waterschappen bestaan al sinds de dertiende eeuw en vormen het fundament onder het Huis van Thorbecke. Ouder dan het Rijk, gemeenten en provincies ontstonden ze vanuit de gedachte dat we in onze delta alleen overleven als we controle hebben over het water. De verantwoordelijkheden die daaruit voortkwamen – veilig-, schoon- en voldoende water – zijn vandaag de dag minstens zo urgent als eeuwen geleden, maar de context waarin waterschappen opereren is ingrijpend veranderd. Klimaatverandering versnelt en legt steeds meer druk op onze systemen. De ruimte in Nederland wordt intensiever gebruikt en elk stukje grond krijgt meerdere functies tegelijkertijd. Wet- en regelgeving worden complexer en strenger, terwijl de energietransitie zich dwars door de wateropgaven heen beweegt. Daarbovenop beïnvloeden maatschappelijke polarisatie en afnemend vertrouwen het draagvlak voor besluiten en vormen arbeidstekorten een steeds groter knelpunt. In deze complexe context staan waterschappen bovendien voor een gigantische aanpassing, vernieuwing en opschaling van de eigen assets.
De wereld waarin waterschappen zich bewegen is dus volatiel, onzeker, complex en ambigu. Dat maakt het ingewikkeld om een heldere stip op de horizon te zetten. Als we de toekomst niet kunnen voorspellen, hoe weten we dan dat de richting die we neerzetten toekomstbestendig is? Om met deze onzekerheid om te gaan, heeft HHNK vier toekomstscenario’s ontwikkeld. Dit zijn doordachte schetsen van hoe de toekomst zich kan ontwikkelen. Ze helpen ons omgaan met onzekerheden. Scenario’s zijn net als weersomstandigheden: hoe graag we het ook zouden willen, we kunnen niet kiezen of het gaat regenen of niet. Wel kunnen we van tevoren nadenken over de opties waar we op moeten, kunnen en willen inzetten in deze scenario’s. Scenario’s helpen zo bij het maken van een toekomstbestendige visie.
De vier toekomstscenario’s van HHNK
De vier toekomstscenario’s van HHNK zijn tot stand gekomen via een stapsgewijze aanpak. Eerst is een brede omgevingsscan uitgevoerd waarin de trends en opgaven zijn geïnventariseerd die van invloed kunnen zijn op het toekomstige waterbeheer. Vervolgens is met een bestuurlijk-ambtelijke werkgroep bepaald welke van deze ontwikkelingen voor HHNK het meest impactvol én het meest onzeker zijn richting 2050 en verder. De eerste kernonzekerheid is de geopolitieke situatie: is er in de wereld richting 2050 en verder sprake van meer (internationale) samenwerking of is er sprake van fragmentatie? De tweede kernonzekerheid betreft klimaatbeleid: opereert HHNK richting 2050 in een wereld die heeft ingezet op klimaatmitigatie of zijn klimaatdoelen wereldwijd niet gehaald en is er sprake van adaptatie? Door deze twee onzekerheden tegen elkaar uit te zetten ontstaan vier kwadranten en daarmee vier toekomstscenario’s: Parijs, Dubai, Jakarta en Kopenhagen. De scenarioverhalen zijn vervolgens uitgewerkt op basis van de trends uit de omgevingsscan. Deze trends vormen samen de inhoudelijke invulling en samenhang van elk scenario. De verdere uitwerking van wat de scenario’s concreet betekenen voor het waterbeheer van HHNK wordt in een volgend stadium opgepakt.
- Het Parijsscenario (klimaatmitigatie en samenwerking). Dit scenario beschrijft een wereld waarin alle landen na enkele catastrofale rampen samen zijn gekomen en volledig hebben ingezet op klimaatmitigatie om de doelen van Parijs te halen. De wereld stabiliseert en Europa vormt een federaal blok. Noord-Holland is onderdeel van een centraal gestuurd systeem waarin waterbeheer, natuurherstel en voedselproductie efficiënt en duurzaam zijn georganiseerd.
- Het Dubaiscenario (klimaatadaptatie en samenwerking). In dit scenario is het de wereld niet gelukt om klimaatverandering tegen te gaan, maar adaptatie en technologische innovaties floreren, vooral in Nederland. Maakbaarheid staat centraal in dit scenario: water, bodem en natuur, alles wordt ontworpen, gestuurd en gemonitord.
- Het Jakartascenario (klimaatadaptatie en fragmentatie). Wereldwijde klimaatactie blijft uit en bestuurlijke daadkracht schiet tekort, hierdoor lopen de risico’s in dit scenario op. De gevolgen van klimaatverandering zijn groot, maar er zijn weinig middelen voor adaptatie. Banken en verzekeraars trekken zich terug. Noord-Holland moet delen van het land teruggeven aan het water.
- Het Kopenhagenscenario (klimaatmitigatie en fragmentatie). Nederland en omliggende landen zetten in dit scenario in op klimaatmitigatie dankzij een maatschappelijke beweging van onderop. Deze alliantie van Noordwest-Europese landen werkt nauw samen aan duurzaamheid en circulariteit. De natuur staat centraal bij economische en ruimtelijke keuzes, wat ook maakt dat bepaalde sectoren verdwijnen.
Van scenario’s naar visie
Het ontwikkelen van de toekomstscenario’s is geen eindpunt, maar het begin van het gesprek over wat HHNK te doen staat. Gebaseerd op de inzichten uit de scenario’s hebben we met verschillende experts gesproken over de belangrijkste opgaven, van klimaatdeskundigen tot banken en verzekeraars, van experts rondom duurzame landbouw tot experts op het gebied van geopolitiek en veiligheid. Ook gebruiken we de scenario’s om oplossingsrichtingen te verkennen: welke mogelijkheden hebben we in de verschillende scenario’s, welke investeringen zijn robuust en waar moeten we juist wendbaar kunnen zijn?
Door in kaart te brengen wat we richting 2050 moeten en kunnen, komen we tot de fundamentele vraag voor de visie: wat willen we eigenlijk? Als we over de scenario’s heen kijken, welke strategische vragen moeten we dan beantwoorden en welke leidende principes willen we hierbij hanteren? Waar zien we combinaties ontstaan die Noord-Holland ten goede komen? Waar dwingt de toekomst ons tot het maken van scherpe keuzes? En welke nieuwe waarden willen we centraal stellen in het handelen van HHNK richting 2050?
De Toekomstvisie 2050+ wordt geen vast eindbeeld, maar een richtinggevend kompas. Het doel is helder: HHNK wil geen speelbal zijn van omstandigheden, maar strategisch nadenken over de lange termijn. De visie helpt ons om koers te zetten voor een waterveilig Noord-Holland met voldoende en schoon water voor iedereen, ongeacht welk scenario werkelijkheid wordt.
Toekomstdenken kan niet zonder kunst
Een deel van de Toekomstvisie 2050+ is gebaseerd op trends en data. Maar wie vooruit wil denken kan niet alleen leunen op kennis uit het verleden. Data beschrijft immers wat al heeft plaatsgevonden, maar vertelt ons niet over datgene wat nog niet bestaat. Toekomstdenken vraagt daarom om iets dat vaak wordt onderschat: voorstellingsvermogen. De toekomst bevindt zich buiten het domein van feiten, in het domein van mogelijkheden. Om dat domein te betreden moeten we kunnen denken voorbij het bestaande. De toekomstscenario’s zijn een belangrijk hulpmiddel om het voorstellingsvermogen te activeren en vormen een instrument dat op meerdere manieren bespeeld kan worden.
Vanuit deze gedachte werkt HHNK voor de Toekomstvisie 2050+ bewust samen met kunstenaars. Hun werk maakt het mogelijk om de toekomst niet alleen te analyseren, maar ook te ervaren. Zij helpen om de scenario’s tastbaar, voelbaar en menselijk te maken. Daarmee openen ze een ruimte waar bestuurders en ambtenaren zich niet alleen rationeel, maar ook emotioneel en intuïtief kunnen verhouden tot mogelijke toekomsten. Door de toekomstscenario’s als korte theaterstukken te verbeelden, ontstaat er ruimte voor verschillende perspectieven en belangen. Zo helpt kunst om de toekomstscenario’s niet alleen begrijpelijker te maken, maar ook bespreekbaarder en daarmee productiever.
De toekomst maken we samen
Water staat nooit op zichzelf. Het is verweven met het energievraagstuk, woningbouw, landbouw, natuur en demografische ontwikkelingen. Wie naar de toekomst kijkt, kan deze thema’s niet langer afzonderlijk behandelen. Dat geldt niet alleen voor waterschappen. Op dit moment maken ook de EU, het Rijk, provincies en gemeenten keuzes die bepalend zijn voor de langetermijnontwikkeling van Noord-Holland en die direct invloed hebben op waterveiligheid, waterkwaliteit en het functioneren van het watersysteem.
Juist daarom moeten we keuzes voor de toekomst integraal beoordelen. Als we bijvoorbeeld grote pompcapaciteit ontwikkelen om Noord-Holland richting 2050 en verder veilig te houden tegen het stijgende water, dan zullen we rekening moeten houden met het toekomstige energiesysteem. Anders creëren we installaties die wellicht robuust zijn op papier, maar kwetsbaar in de praktijk. We moeten ons afvragen of we nog willen bouwen op locaties die in vrijwel alle scenario’s in de toekomst onveilig blijken, of nadenken over het aanleggen van infrastructuur die niet past binnen toekomstige ecologische of ruimtelijke kaders.
In nauwe samenwerking met onze partners is HHNK al bezig met de Toekomstvisie 2050+, maar we willen dat deze werkwijze ook anderen inspireert. De urgentie is groot: de doelen van Parijs raken uit zicht, de risico’s nemen toe en de besluiten die nu worden genomen bepalen decennialang hoe Noord-Holland eruit zal zien. Dit is hét moment om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor onze gedeelde toekomst.
