Waarom noemen we een plas met water eigenlijk ‘waterlichaam’, vroeg ik me af toen ik niet op het Engelse woord voor vijver kwam en maar ‘body of water’ zei. Waterlichaam. Wat een raar woord eigenlijk, mijmerde ik. Waarom dat woord lichaam? Ik zie geen haardos of van die handige handen die thee naar je lippen kunnen brengen. En bovendien, een waterlichaam, is dat eigenlijk het lichaam van een man of van een vrouw? Ik legde die vraag voor aan mijn gesprekspartner. Die haalde diens schouders op, maar ik kon de vraag niet van me afschudden. Dus wendde ik me tot mijn watercollega’s, antropologisch onderzoek en de kunst.
door Phebe Kloos
Phebe KloosMijn watercollega’s waren verdeeld. Sommigen vroegen of man of vrouw de enige twee opties waren, anderen dachten niet aan een lichaam, maar aan een ‘beweging’ of simpelweg een rivier, sloot ‘of wat dan ook’. Toch associeerden de meesten het met een vrouw, tot iemand inbracht dat het ‘der See’ is en ‘der Fluss’. Goed punt, dus ik dook de meest recente Van Dale in die met mijn handige handen nauwelijks te tillen is. Helaas erkent ‘ie waterlichaam niet: van ‘waterleven’ gaat ‘ie door op ‘waterlicht’.
Zou dat een politieke actie zijn van de redacteuren? Om de mens af te straffen voor diens hautaine houding om de bron van al het leven naar zichzelf te vernoemen? Maar toch, niet in elk land is de zee of rivier mannelijk. In Frankrijk zeggen ze ‘la mer’ en in Spanje ‘el río’. Oftewel: de hamvraag moeten we cross-cultureel benaderen.
Gelukkig deed antropoloog Veronica Strang (in Water Beings, 2023) dat huiswerk. Strang beschrijft dat in pre-christelijke Europese context rivieren werden gezien als plekken met vrouwelijke goden. Al 30.000 jaar voor Christus werden er sculpturen gemaakt waaruit blijkt dat waterbronnen als feminieme plekken werden gezien.
In Afrika is het bekendste waterwezen godin Mami Wata, afgebeeld als zeemeermin. Dit halfmenselijke waterwezen is in de vijftiende eeuw ontstaan in een uitwisseling van ideeën tijdens Afrikaanse-Europese ontmoetingen. Mami Wata helpt bij voortplantingskwesties, schenkt geluk en status. Sommigen voelen zich tot haar aangetrokken als een onweerstaanbare, verleidelijke aanwezigheid die de geneugten en krachten biedt die voortkomen uit een liefdesrelatie met spirituele krachten. Mami Wata creëert letterlijk ‘natte dromen’... (Strang, pagina 213-5).
Precies vanwege die voorplantingskwestie beschouwen vele culturen waterlichamen als het domein van het vrouwelijke. Water en vrouwen hebben overeenkomstige vermogens: leven schenkend, vruchtwater, drager en voeder van het leven. Filosoof René ten Bos haalt in zijn boek Water (2014, pagina 280) de Franse historicus Jules Michelet aan, die het vrouwelijke en vruchtbare aspect van de zee benadrukt:
Zo is de zee. Het lijkt erop dat ze het grote vrouwtje (femelle) van de globe is, waarvan het onvermoeibare verlangen, de permanente bevruchting, het krijgen van kinderen (enfantement), nooit stopt. (Michelet, 1861)
Toch is het gender van water niet ingedamd. Strang beschrijft dat de opkomst van het patriarchale bestuur vanaf de achttiende eeuw in Europa, terug te zien is in de waterwezens. Vooral in westerse samenlevingen. Daar veranderde waterlichamen als rivieren van gender en werden mannelijke riviergoden meer masculien. Zo werd Zeus, die eerder zacht werd afgebeeld als Zeus Meilichios ‘de vriendelijke god’, een slangen verslindende oorlogsgod. En de vrouwelijke waterwezens werden gerepresenteerd als monsterlijk, zoals Medusa die haar tegenstanders in steen veranderde.
Evenals water, stromen de antwoorden soms naar je toe. Toeval of niet, in Museum Arnhem stuitte ik op een tentoonstelling over waterlichamen. Daar trof me het zelfportret van Claude Cahun uit 1928: Self Portrait (Double Exposure in Rock Pool). Op de zwart-witfoto is een gespiegeld figuur afgebeeld tussen (ja inderdaad) twee stenen in een vijver. Het linker en rechter figuur zijn niet precies hetzelfde en het is onduidelijk of je naar een man of een vrouw kijkt.
En dat is precies de bedoeling. De kunstenaar gebruikt water om de bewegelijkheid van gender en seksualiteit te verbeelden. Een body of water als symbool voor de vloeibaarheid en fluïditeit van genderidentiteit en seksualiteit. Zo is water de stuwende kracht om verandering te tonen, dualiteit en normen te bevragen. Water, als ijs, druppel of condens, is net als gender, transformatief.
Een waterlichaam is dus vrouwelijk, mannelijk, non-binair en per definitie gendered. Met die conclusie keerde ik terug naar mijn watercollega’s. Waarop een van hen vroeg: wat maakt het eigenlijk uit? Met heftige handgebaren vertelde ik dat het belichaamt hoe we cross-cultureel water benaderen en behandelen en hoe dat een eeuwige inspiratiebron is voor kunstenaars.
De vraag stellen opent interessante gesprekken (tip voor bij het koffieapparaat of aan de oever van Mojer Maos), maar boven alles wordt de waarde van de vraag pas echt beseft door lichamen die met het verkeerde gender worden aangesproken. En ik snap dat die waarde voor hem niet invoelbaar is, want hij is, net als een dijklichaam, een dijk van een man.
Phebe Kloos is antropoloog, met als specialisme mens-water relaties
LEES OOK VAN PHEBE KLOOS
- De Kanteling
- Goedwillende knaagKarel
- Wordt het niet hoog tijd voor een vernattingsreeks?
- Water verbindt en verdeelt
- Bij welke waterplek zou jij beginnen?
- Meten is weten, voelen is begrijpen
- Afvalwater of kanswater
